ધોરણ-૭ સામાજિક વિજ્ઞાન (પ્રથમ સત્રાંત કસોટી)

• (૧) ઉત્તર ભારતમાં કયા રાજાના અવસાન બાદ નાનાં-નાનાં રાજ્યો સ્વતંત્ર થયાં?
  (A) પુલકેશી બીજાના (B) હર્ષવર્ધનના (C) મિહિરભોજના (D) અશોકના
  ઉત્તર: (B) હર્ષવર્ધનના
• (૨) બુંદેલખંડનું ચંદેલોનું રાજ્ય પાછળથી કયા નામે ઓળખાયું હતું?
  (A) જેજાકભુક્તિ (B) ઉજ્જૈયિની (C) શાકંભરી (D) ચૌલુક્ય
  ઉત્તર: (A) જેજાકભુક્તિ
• (૩) માળવા પ્રદેશમાં ઈ.સ. ૮૨૦ માં પરમાર વંશની સ્થાપના કોણે કરી હતી?
  (A) રાજા ભોજે (B) સીયકે (C) કૃષ્ણરાજે (D) મુંજે
  ઉત્તર: (C) કૃષ્ણરાજે
• (૪) વનરાજ ચાવડાએ સરસ્વતી નદી કિનારે કયા નવા નગરની સ્થાપના કરી હતી?
  (A) અમદાવાદ (B) અણહિલવાડ પાટણ (C) સ્તંભતીર્થ (D) વઢવાણ
  ઉત્તર: (B) અણહિલવાડ પાટણ
• (૫) ચાવડાવંશ પછી ગુજરાતની ગાદી પર કયા શક્તિશાળી રાજવંશનું શાસન આવ્યું?
  (A) વાઘેલા વંશનું (B) સોલંકી વંશનું (C) મૈત્રક વંશનું (D) પરમાર વંશનું
  ઉત્તર: (B) સોલંકી વંશનું
• (૬) દિલ્લી સલ્તનતના પ્રથમ મહિલા શાસક કોણ હતાં?
  (A) નૂરજહાં (B) રઝિયા સુલતાના (C) ચાંદબીબી (D) કસ્તૂરબા
  ઉત્તર: (B) રઝિયા સુલતાના
• (૭) તરાઈની બીજી લડાઈ (ઈ.સ. ૧૧૯૨) માં કોની હાર થઈ હતી?
  (A) શિહાબુદ્દીન ઘોરીની (B) પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની (C) જયચંદની (D) કુમારપાળની
  ઉત્તર: (B) પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની
• (૮) ઢાઈ દિનકા ઝોંપડા નામની મસ્જિદ કયા શહેરમાં આવેલી છે?
  (A) દિલ્લી (B) આગ્રા (C) અજમેર (D) લાહોર
  ઉત્તર: (C) અજમેર
• (૯) દિલ્લી સલ્તનતના કયા શાસકે ચેહલગાન (ચારગાન) ની સ્થાપના કરી હતી?
  (A) કુતુબુદ્દીન ઐબકે (B) ઇલ્તુત્મિશે (C) બલ્બને (D) અલાઉદ્દીન ખલજીએ
  ઉત્તર: (B) ઇલ્તુત્મિશે
• (૧૦) ગુજરાતમાં વાઘેલા વંશનો છેલ્લો શાસક કોણ હતો?
  (A) સારંગદેવ (B) કર્ણદેવ (C) વીરધવલ (D) વિસલદેવ
  ઉત્તર: (B) કર્ણદેવ
• (૧૧) શાકંભરીના ચૌહાણ વંશના શાસકો પ્રારંભમાં ક્યાં શાસન કરતા હતા?
  (A) સાંભર સરોવર નજીક (B) ઉજ્જૈનમાં (C) અજમેરમાં (D) ધારાનગરીમાં
  ઉત્તર: (A) સાંભર સરોવર નજીક
• (૧૨) સિદ્ધરાજ જયસિંહ કયા વંશનો મહાન અને પ્રતાપી શાસક હતો?
  (A) ચાવડા વંશ (B) સોલંકી વંશ (C) વાઘેલા વંશ (D) રાષ્ટ્રકૂટ વંશ
  ઉત્તર: (B) સોલંકી વંશ
• (૧૩) દક્ષિણ ભારતમાં કલ્યાણીના ચાલુક્યોના પતન બાદ કયા શક્તિશાળી રાજવંશનો ઉદય થયો?
  (A) પલ્લવ વંશ (B) ચોલ વંશ (C) રાષ્ટ્રકૂટ વંશ (D) પાંડ્ય વંશ
  ઉત્તર: (C) રાષ્ટ્રકૂટ વંશ
• (૧૪) લોદી વંશનો અંતિમ બાદશાહ કોણ હતો?
  (A) બહલોલ લોદી (B) સિકંદર લોદી (C) ઇબ્રાહીમ લોદી (D) ખિજ્ર ખાં
  ઉત્તર: (C) ઇબ્રાહીમ લોદી
• (૧૫) ગઝની પ્રાંતના કયા સુલતાને સોમનાથ મંદિર પર ચડાઈ કરીને અઢળક સંપત્તિ લૂંટી હતી?
  (A) શિહાબુદ્દીન ઘоરીએ (B) કુતુબુદ્દીન ઐબકે (C) મહંમદ ગઝનીએ (D) ચંગીઝ ખાને
  ઉત્તર: (C) મહંમદ ગઝનીએ
• (૧૬) પલ્લવ વંશની રાજધાની કઈ હતી?
  (A) કંચીપુરમ (B) વાતાપી (C) થંજાવુર (D) મહારાષ્ટ્ર
  ઉત્તર: (A) કંચીપુરમ
• (૧૭) સેન વંશના કયા શાસકે 'દાનસાગર' અને 'અદ્ભુતસાગર' ગ્રંથો લખ્યા હતા?
  (A) બલ્લાલસેન (B) વિજયસેન (C) સામંતસેન (D) લક્ષ્મણસેન
  ઉત્તર: (A) બલ્લાલસેન
• (૧૮) બુંદેલખંડ પર સોલંકી કાળ બાદ કયા કાળના રાજાઓનું વર્ચસ્વ હતું?
  (A) ચંદેલ (B) ચૌહાણ (C) પરમાર (D) ગુહિલ
  ઉત્તર: (A) ચંદેલ
• (૧૯) તુગલક શાસન પછી દિલ્હી સલ્તનતમાં કયો નવો વંશ સત્તા પર આવ્યો?
  (A) સૈયદ વંશ (B) લોદી વંશ (C) ખલજી વંશ (D) મુઘલ વંશ
  ઉત્તર: (A) સૈયદ વંશ
• (૨૦) દક્ષિણ ભારતના કયા ચેર શાસકને સાહિત્યિક અને લશ્કરી ઇતિહાસમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે?
  (A) નેદુનચેરાલન (B) સેતુંગવન (C) કરિકાલ (D) પલ્લવ
  ઉત્તર: (B) સેતુંગવન

• (૧) અજમેરની સ્થાપના ચૌહાણ વંશના શાસક અજયરાજે કરી હતી, જે અગાઉ 'અજયમેરુ' તરીકે ઓળખાતું.
• (૨) સિદ્ધરાજ જયસિંહની માતા મીનળદેવી આદર્શ રાજમાતા હતાં, જેમણે સોમનાથનો યાત્રાળુવેરો બંધ કરાવ્યો હતો.
• (૩) વાઘેલા વંશનો છેલ્લો શાસક કર્ણદેવ વાઘેલા હતો, જેના સમયમાં ગુજરાતમાં દિલ્લી સલ્તનતની સ્થાપના થઈ.
• (૪) દક્ષિણ ભારતમાં ચાલુક્ય સામ્રાજ્યના પતન બાદ ત્યાં રાષ્ટ્રકૂટ વંશની સત્તાનો ઉદય થયો.
• (૫) દિલ્લી સલ્તનતની સ્થાપના ઈ.સ. ૧૨૦૬માં કુતુબુદ્દીન ઐબક દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
• (૬) સોલંકીયુગના મહાન સાહિત્યકાર હૈમચંદ્રાચાર્યજીએ સિદ્ધરાજ જયસિંહના કહેવાથી સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન નામના મહાન વ્યાકરણ ગ્રંથની રચના કરી હતી.
• (૭) અણહિલવાડ પાટણની સ્થાપના વનરાજ ચાવડાએ કરી હતી અને તેનો સમયગાળો ઈ.સ. ૭૫૬ નો મનાય છે.
• (૮) સૈયદ વંશની સ્થાપના ખિજ્ર ખાં દ્વારા કરવામાં આવી હતી.
• (૯) દિલ્લી સલ્તનતના સુલતાન ઇલ્તુત્મિશે રાજધાની લાહોરથી ખસેડીને દિલ્લી લાવી દીધી હતી.
• (૧૦) ઉત્તર ભારતમાં હર્ષવર્ધન અને દક્ષિણ ભારતમાં પુલકેશી બીજા ના અવસાન પછી મધ્યયુગીન સામ્રાજ્યો નાના રાજ્યોમાં વિભાજિત થયા.
• (૧૧) પરમાર વંશનો સૌથી શ્રેષ્ઠ અને પરાક્રમી રાજા રાજા ભોજ હતો, જે પોતાની લોકપ્રિયતા અને વિદ્યાપ્રેમ માટે વિખ્યાત હતો.
• (૧૨) બંગાળમાં આઠમી સદીમાં સ્થાપિત પાલ વંશના શાસકોના નામોની પાછળ પાલ શબ્દ આવતો હોવાથી તેને પાલ વંશ કહે છે.
• (૧૩) સેન વંશના શાસક વિજયસેન પ્રથમના પુત્ર બલ્લાલસેને દાનસાગર અને 'અદ્ભુતસાગર' નામના બે ગ્રંથો લખ્યા હતા.
• (૧૪) વિજયનગર સામ્રાજ્યની સ્થાપના બે ભાઈઓ હરિહરરાય અને બુક્કારાયે કરી હતી.
• (૧૫) બહમની રાજ્યની સ્થાપના જફરખાને કરી હતી, જેણે ગાદી પર બેસીને અલાઉદ્દીન હસન બહમનશાહ નામ ધારણ કરી શાસન ચલાવ્યું હતું.
• (૧૬) દક્ષિણ ભારતમાં હોયસલ વંશની રાજધાની દ્વારસમુદ્ર હતી.
• (૧૭) યાદવ વંશની રાજધાની દેવગિરિ (દોલતાબાદ) માં આવેલી હતી.
• (૧૮) ચૌહાણ વંશના સ્થાપક વાસુદેવ હતા, જે ઈ.સ. આઠમી સદીમાં શાકંભરી સ્થાને સત્તા ધરાવતા હતા.
• (૧૯) કદંબ વંશના શાસકોએ દક્ષિણ ભારતમાં વનવાસીમાં અને ગંગ વંશે તલકાડ માં પોતાની સત્તા સ્થાપી હતી.
• (૨૦) ચોલ વંશની સ્થાપના બાદ તેના પ્રતાપી રાજા પ્રથમ રાજરાજે નૌકાદળ બનાવી સોમનાથથી છેક સિંહલ (શ્રીલંકા) સુધી ચડાઈ કરી હતી.

• (૧) હર્ષવર્ધનના અવસાન બાદ દક્ષિણ ભારતમાં પણ સ્વતંત્ર રાજ્યો બન્યાં. → ખોટું (પુલકેશી બીજાના અવસાન બાદ દક્ષિણ ભારતમાં સ્વતંત્ર રાજ્યો બન્યા.)
• (૨) રાણીની વાવ સોલંકીયુગ દરમિયાન રાણી ઉદયમતિ દ્વારા બંધાવવામાં આવી હતી. → ખરું
• (૩) તરાઈની લડાઈ ભારતીય ઈતિહાસમાં સીમાચિહ્નરૂપ ગણાય છે. → ખરું
• (૪) ઇલ્તુત્મિશે લાહોરથી રાજધાનીનું સ્થળાંતર દિલ્લી કર્યું હતું. → ખરું
• (૫) રઝિયા સુલતાનાના અવસાન પછી પણ અમીરોએ અંધાધૂંધી ચાલુ રાખીને બલ્બનને ગાદી પર બેસાડ્યો. → ખોટું (રઝિયા પછી તેનો ભાઈ નાસિરુદ્દીન ગાદી પર આવ્યો હતો જેણે ૨૦ વર્ષ શાસન કર્યું અને તેના અવસાન બાદ બલ્બન આવ્યો.)
• (૬) રાજપૂત રાજાઓ અત્યંત બહાદુર અને ટેકીલા હતા, તેઓ રણમેદાનમાં પીઠ બતાવવા કરતાં વીરગતિ પસંદ કરતા. → ખરું
• (૭) રાજપૂત યુગની રાણીઓ અને નારીઓ શાસ્ત્ર અને શસ્ત્ર બંનેમાં નિપુણ હતી, જેઓ યુદ્ધપ્રસંગે જોહર પણ કરતી. → ખરું
• (૮) વલ્લભી વિદ્યાપીઠ દિલ્હી સલ્તનતના સમયમાં સૌથી મોટી શિક્ષણ સંસ્થા હતી. → ખોટું (વલ્લભી વિદ્યાપીઠ પ્રાચીન સમયમાં મૈત્રક વંશના શાસનકાળમાં પ્રચલિત હતી.)
• (૯) કુમારપાળ ચરિત ગ્રંથની રચના સિદ્ધરાજ જયસિંહે પોતે કરી હતી. → ખોટું (આ ગ્રંથની રચના હેમચંદ્રાચાર્યજીએ કરી હતી.)
• (૧૦) પાલ વંશના પતન પછી સેન વંશની સ્થાપના બંગાળમાં થઈ હતી. → ખરું
• (૧૧) દિલ્લી સલ્તનતનો પ્રથમ શાસક ઇલ્તુત્મિશ હતો. → ખોટું (કુતુબુદ્દીન ઐબક હતો.)
• (૧૨) અલાઉદ્દીન ખલજીના અવસાન બાદ દિલ્હી સલ્તનતમાં તુગલક વંશની સ્થાપના ગિયાસુદ્દીન તુગલકે કરી હતી. → ખરું
• (૧૩) બહલોલ લોદી સલ્તનત યુગનો પ્રથમ અફઘાન શાસક હતો. → ખરું
• (૧૪) કલ્યાણીના ચાલુક્યો ઉત્તર ભારતમાં શાસન કરતા હતા. → ખોટું (તેઓ દક્ષિણ ભારતમાં શાસન કરતા હતા.)
• (૧૫) વિજયનગર સામ્રાજ્યનો સૌથી પ્રભાવશાળી અને વિદ્વાન શાસક કૃષ્ણદેવરાય હતો. → ખરું
• (૧૬) દિલ્હી સલ્તનતના સમયમાં કુતુબમિનારનું બાંધકામ કુતુબુદ્દીન ઐબકે શરૂ કર્યું અને ઇલ્તુત્મિશે પૂર્ણ કરાવ્યું. → ખરું
• (૧૭) સોલંકી શાસક ભીમદેવ બીજાના શાસનમાં અણહિલવાડ સત્તા નબળી પડતાં વાઘેલા વંશનું શાસન આવ્યું. → ખરું
• (૧૮) નરસિંહ વર્મન પ્રથમ પલ્લવ વંશના શક્તિશાળી રાજા ન હતા. → ખોટું (તે પલ્લવ વંશના અત્યંત શક્તિશાળી રાજા હતા જેમણે મહાબલીપુરમના રથમંદિરો બંધાવ્યા.)
• (૧૯) હરિહર અને બુક્કારાયે કાદમ્બરી સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી હતી. → ખોટું (વિજયનગર સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી હતી.)
• (૨૦) મોહમ્મદ ગૌરીએ ભારત પર પ્રથમ આક્રમણ સોમનાથ મંદિર લૂંટવા કર્યું હતું. → ખોટું (મહમૂદ ગઝનીએ સોમનાથ મંદિર લૂંટવા માટે ચડાઈ કરી હતી.)

કોષ્ટક ૧: રાજવંશો અને સ્થાપકો (પ્રકરણ ૧ - ઇતિહાસ)

કોષ્ટક ૨: મધ્યયુગીન નગરો, કિલ્લાઓ અને તેમના સ્થળો/નદીઓ (પ્રકરણ ૧ અને ૪)

કોષ્ટક ૩: મધ્યયુગીન શાસકો અને તેમની વિશિષ્ટ પ્રજાકલ્યાણ નીતિઓ

કોષ્ટક ૪: મુઘલ સામ્રાજ્યના વહીવટી હોદ્દાઓ અને કાર્યો (પ્રકરણ ૩)

કોષ્ટક ૫: પૃથ્વીની આંતરિક રચના અને ખડકો (પ્રકરણ ૧૦)

કોષ્ટક ૬: પર્યાવરણ અને વાતાવરણના આવરણોની વિશેષતા (પ્રકરણ ૧૧ અને ૧૨)

કોષ્ટક ૭: બંધારણીય અધિકારો અને લોકશાહી સમાનતા (પ્રકરણ ૧૫ અને ૧૬)

• (૧) સૈન્યના ઘોડા અને સૈનિકોની વિશિષ્ટ ઓળખ માટે 'દાગ' અને 'ચહેરા' પદ્ધતિ કોણે શરૂ કરી હતી?
  (A) ગિયાસુદ્દીન તુગલકે (B) અલાઉદ્દીન ખલજીએ (C) ઇલ્તુત્મિશે (D) કુતુબુદ્દીન ઐબકે
  ઉત્તર: (B) અલાઉદ્દીન ખલજીએ
• (૨) મુઘલ સામ્રાજ્યમાં મહેસૂલી વ્યવસ્થાનો વડો અને નાણાકીય બાબતો સંભાળનાર મંત્રી કયા નામે ઓળખાતો?
  (A) મીરબક્ષ (B) વઝીર (દીવાન-એ-વઝીરે-કુલ) (C) કાઝી (D) મીર-એ-સામાન
  ઉત્તર: (B) વઝીર (દીવાન-એ-વઝીરે-કુલ)
• (૩) અકબર દ્વારા શરૂ કરાયેલ મહેસૂલી અને લશ્કરી વ્યવસ્થા કઈ હતી?
  (A) ઇક્તા પ્રથા (B) મનસબદારી પ્રથા (C) ચૌથ પ્રથા (D) જાગીરદારી પ્રથા
  ઉત્તર: (B) મનસબદારી પ્રથા
• (૪) સલ્તનતકાળમાં પ્રાંતને વહીવટી સરળતા માટે કયા એકમોમાં વહેંચવામાં આવતું?
  (A) શિક અને પરગણા (B) તાલુકો અને જીલ્લો (C) ગામડા અને નગર (D) મહાલ
  ઉત્તર: (A) શિક અને પરગણા
• (૫) મુઘલ વહીવટીતંત્રમાં બાદશાહના ઘર અને તેની અંગત જરૂરિયાતોની સંભાળ રાખતો વડો અધિકારી કયા નામે ઓળખાતો?
  (A) મીરબક્ષ (B) દીવાન (C) મીર-એ-સામાન (D) સદર
  ઉત્તર: (C) મીર-એ-સામાન
• (૬) પાણીપતનું પ્રથમ યુદ્ધ (ઈ.સ. ૧૫૨૬) કોની વચ્ચે લડાયું હતું?
  (A) અકબર અને હેમુ (B) બાબર અને ઇબ્રાહીમ લોદી (C) હુમાયુ અને શેરશાહ (D) અકબર અને મહારાણા પ્રતાપ
  ઉત્તર: (B) બાબર અને ઇબ્રાહીમ લોદી
• (૭) કયા મુઘલ બાદશાહે ફતેહપુર સિક્રીને પોતાની રાજધાની બનાવી અને ત્યાં ભવ્ય દરવાજા અને કિલ્લા બનાવડાવ્યા?
  (A) બાબરે (B) જહાંગીરે (C) અકબરે (D) શાહજહાંએ
  ઉત્તર: (C) અકબરે
• (૮) શેરશાહ સૂરીએ તેના વહીવટીતંત્રમાં કયું નવું ચલણ સોના-ચાંદીના સિક્કા પાડીને લોકપ્રિય બનાવ્યું હતું?
  (A) દિનાર (B) ટંકા (C) રૂપિયો (D) મોહર
  ઉત્તર: (C) રૂપિયો
• (૯) મુઘલ સેનાના વડાને કયા નામે ઓળખવામાં આવતો હતો, જે સૈનિકોની ભરતી કરતો?
  (A) વજીર (B) સદર (C) મીરબક્ષ (D) કાઝી
  ઉત્તર: (C) મીરબક્ષ
• (૧૦) દિલ્હી સલ્તનતમાં સરકારી ટપાલ વ્યવસ્થા કોના સમયમાં ચુસ્ત બની, જેમાં 'હલકારા' ટપાલ પહોંચાડતા?
  (A) અલાઉદ્દીન ખલજી (B) મુહમ્મદ તુગલક (C) અલાઉદ્દીન હસન (D) સિકંદર લોદી
  ઉત્તર: (A) અલાઉદ્દીન ખલજી
• (૧૧) સલ્તનત વહીવટીતંત્રમાં દિલ્હીમાં સુલતાનનો લશ્કરી સેનાપતિ કયો મુખ્ય વડો અધિકારી હતો?
  (A) આરિઝ-એ-મમાલિક (B) કોતવાલ (C) વઝીર (D) મીરબક્ષ
  ઉત્તર: (A) આરિઝ-એ-મમાલિક
• (૧૨) અકબરના સમયમાં જમીનની મહેસૂલ નક્કી કરવા વાર્ષિક સરેરાશ પદ્ધતિ ધરાવતા આ મહેસૂલ મંત્રી કોણ હતા?
  (A) માનસિંહ (B) બીરબલ (C) ટોડરમલ (D) અબુલ ફઝલ
  ઉત્તર: (C) ટોડરમલ
• (૧૩) પાણીપતનું બીજું યુદ્ધ કયા વર્ષમાં લડાયું હતું?
  (A) ઈ.સ. ૧૫૫૬ (B) ઈ.સ. ૧૫૨૬ (C) ઈ.સ. ૧૭૬૧ (D) ઈ.સ. ૧૫૭૬
  ઉત્તર: (A) ઈ.સ. ૧૫૫૬
• (૧૪) મુઘલ શાસનમાં દીવાન-એ-બુયુતાત કોણ હતો?
  (A) શાહી કારખાનાઓનો વડો (B) ધર્મકાર્યોનો વડો (C) ન્યાય કરનાર (D) સેનાનો સેનાપતિ
  ઉત્તર: (A) શાહી કારખાનાઓનો વડો
• (૧૫) મુહમ્મદ-બિન-તુગલકે સરકારી સિક્કાઓમાં નકલી સિક્કા રોકવા કઈ કડક વ્યુહરચના લીધી હતી, જે નિષ્ફળ ગઈ?
  (A) તાંબાના પ્રતીક સિક્કા બંધ કર્યા (B) સરકારી ટંકશાળ પર શાહી સિક્કા બનાવવાની ફરજ પાડી (C) ચાંદીના સિક્કા લુપ્ત કર્યા (D) મુદ્રા ચલાવવાનું બંધ રાખ્યું
  ઉત્તર: (B) સરકારી ટંકશાળ પર શાહી સિક્કા બનાવવાની ફરજ પાડી

• (૧) મુઘલ શાસક અકબરના દરબારનો દીવાન અને નાણા મંત્રી ટોડરમલ હતો.
• (૨) શેરશાહ સૂરીએ પ્રવાસીઓની સગવડ માટે ધોરીમાર્ગો પર દર થોડા અંતરે ધર્મશાળાઓ બંધાવી હતી.
• (૩) સલ્તનત કાળમાં કેન્દ્રીય વહીવટી તંત્રનો સર્વોચ્ચ વડો સુલતાન હતો.
• (૪) મુઘલ વહીવટી માળખામાં સૈનિકોની ભરતી અને ગુપ્તચર શાખાની સંભાળ રાખનાર અધિકારીને મીરબક્ષ કહેતા.
• (૫) પ્રાંત સ્તર પર સલ્તનત કાળમાં વહીવટ ચલાવનાર અધિકારી ઇક્તેદાર (અથવા નાયબ સુબા) તરીકે ઓળખાતો.
• (૬) શેરશાહ સૂરીએ ડાકુ-લૂંટારાઓનો નાશ કરી રાજ્યમાં શાંતિ અને સુરક્ષા સ્થાપી હતી.
• (૭) અકબરે સેનાને સંગઠિત કરવા સૈનિકોને જાગીર આપવાને બદલે રોકડ પગાર આપવા અને હોદ્દો જાળવવા મનસબદારી પ્રથા અપનાવી.
• (૮) મુઘલ બાદશાહોમાં ન્યાય માટે દર અઠવાડિયે બુધવારે ખાસ ન્યાય દરબાર ભરાતો જેમાં બાદશાહ પોતે ન્યાય આપતા.
• (૯) દિલ્હી સલ્તનતમાં ગુલામોની ખરીદી વહીવટી સેવાઓ માટે લશ્કરી તાલીમ આપીને થતી, તેને ફારસીમાં બંદગાન કહે છે.
• (૧૦) મુઘલ વહીવટમાં જમીન મહેસૂલ માટે તોલમાપ અને મૂલ્યાંકન કરવાની વૈજ્ઞાનિક પ્રદ્ધતિનો પ્રણેતા શેરશાહ સૂરી હતો જેનો પાછળથી અકબરે સ્વીકાર કર્યો.

• (૧) સલ્તનતકાળમાં ન્યાય અને ધર્મ વિભાગનો વડો કાઝી-ઉલ-કુઝ્ઝત હતો. → ખરું
• (૨) અલાઉદ્દીન ખલજીએ સૈનિકોના પગાર નિયંત્રણ અને નફાખોરી અટકાવવા બજાર નિયંત્રણ કાયદો બનાવ્યો નહોતો. → ખોટું (તેણે બજાર પ્રણાલી પર કડક નિયંત્રણો મૂક્યા હતા.)
• (૩) મુઘલ બાદશાહ હુમાયુ શેરશાહ સૂરી સામે ચોસા અને કન્નોજના યુદ્ધમાં હારી જઈ ઈરાન નાસી ગયો હતો. → ખરું
• (૪) મનસબદારી પ્રથામાં મનસબદારને જાગીર તો મળતી પણ તેની સત્તા કાયમી રહેતી અને વંશપરંપરાગત હતી. → ખોટું (સત્તા વંશપરંપરાગત ન હતી અને તેની બદલી કરવામાં આવતી હતી.)
• (૫) શેરશાહ સૂરી અકબરનો પુરોગામી સુધારક શાસક માનવામાં આવે છે. → ખરું
• (૬) સલ્તનતકાળમાં જિલ્લાને શિક અને તાલુકાને પરગણા કહેવામાં આવતા હતા. → ખરું
• (૭) અલાઉદ્દીન ખલજીએ પોતાની સેનાને અત્યાધુનિક બનાવવા ઘોડાઓ માટે 'દાગ' પદ્ધતિ અને સૈનિકો માટે 'ચહેરા' પદ્ધતિ દાખલ કરી હતી. → ખરું
• (૮) મુઘલ શાસનમાં કાઝી રાજ્યની સેનાનો સેનાપતિ હતો. → ખોટું (કાઝી ન્યાયાધીશ હતો.)
• (૯) અકબરે સતીપ્રથા વિરોધી અને બાળલગ્ન વિરોધી કાયદાઓ પસાર કર્યા હતા. → ખરું
• (૧૦) હલકારાઓ સલ્તનત કાળમાં માત્ર ગુપ્ત સંદેશા જ આપતા હતા. → ખોટું (તેઓ સરકારી ટપાલ પણ વહન કરતા હતા.)

• (૧) શિલ્પીના મનમાં જાગતા ભાવોને છીણી-હથોડી વડે પાષાણ, લાકડા કે ધાતુ પર કંડારવાની કલા એટલે...
  (A) સ્થાપત્યકલા (B) શિલ્પકલા (C) ચિત્રકલા (D) ધાતુકલા
  ઉત્તર: (B) શિલ્પકલા
• (૨) ભારતમાં નાગર શૈલીના મંદિરો સામાન્ય રીતે કયા ભાગમાં જોવા મળે છે?
  (A) દક્ષિણ ભારતમાં (B) પૂર્વ ભારતમાં (C) ઉત્તર ભારતમાં (હિમાલયથી વિંધ્ય સુધી) (D) પશ્ચિમ કિનારે
  ઉત્તર: (C) ઉત્તર ભારતમાં (હિમાલયથી વિંધ્ય સુધી)
• (૩) તાજોરનું પ્રખ્યાત રાજરાજેશ્વર (બૃહદેશ્વર) મંદિર કઈ સ્થાપત્ય શૈલીનું શ્રેષ્ઠતમ ઉદાહરણ છે?
  (A) નાગર શૈલી (B) દ્રવિડ શૈલી (C) વેસર શૈલી (D) ગાંધાર શૈલી
  ઉત્તર: (B) દ્રવિડ શૈલી
• (૪) રાણીની વાવ ગુજરાતના કયા પ્રાચીન પાટનગરમાં આવેલી છે અને તેને UNESCO એ કયો દરજ્જો આપ્યો છે?
  (A) જૂનાગઢ - અડીકડી વાવ (B) પાટણ - વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ (C) અમદાવાદ - નગીનાવાડી (D) મોઢેરા - સૂર્યમંદિર
  ઉત્તર: (B) પાટણ - વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ
• (૫) સિદ્ધરાજ જયસિંહ દ્વારા સ્થાપિત કયું અદ્ભુત સ્થાપત્ય સિદ્ધપુર ખાતે હયાત છે?
  (A) રુદ્રમહાલય (B) કીર્તિસ્તંભ (C) રાણીની વાવ (D) ઉપરકોટનો કિલ્લો
  ઉત્તર: (A) રુદ્રમહાલય
• (૬) જામનગર પાસે આવેલો કયો પાળિયો વીરગાથાનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે?
  (A) હમીરજી ગોહિલનો પાળિયો (B) ભૂચર મોરીનો સૂરજ કુંવરબાનો પાળિયો (C) ડેડિયાપાડાનો પાળિયો (D) રતનમહાલ પાળિયો
  ઉત્તર: (B) ભૂચર મોરીનો સૂરજ કુંવરબાનો પાળિયો
• (૭) અમદાવાદમાં બારીઓમાં વિશિષ્ટ પ્રકારની જાળીઓની પથ્થરની બારીક કોતરણી ધરાવતું અજોડ સ્થાપત્ય કયું છે?
  (A) ભદ્રનો કિલ્લો (B) સીદી સૈયદની જાળી (C) ઝૂલતા મિનારા (D) જામા મસ્જિદ
  ઉત્તર: (B) સીદી સૈયદની જાળી
• (૮) પાલિતાણાના પ્રખ્યાત શત્રુંજય ડુંગર પર અનેક જૈન મંદિરો કોણે બંધાવ્યા હતા?
  (A) જૈન મુનિ પાદલિપ્તસૂરિએ (B) સિદ્ધરાજ જયસિંહે (C) કુમારપાળે (D) વસ્તુપાળ-તેજપાળે
  ઉત્તર: (A) જૈન મુનિ પાદલિપ્તસૂરિએ
• (૯) કોનાર્કના સૂર્યમંદિરનો આકાર કેવો છે જેને રથ મંદિર પણ કહેવાય છે?
  (A) સાત ઘોડા ખેંચતા રથ જેવો (B) વિમાન આકારનો (C) ગિરિ કંદરા આકારનો (D) સિંહ આકૃતિવાળો
  ઉત્તર: (A) સાત ઘોડા ખેંચતા રથ જેવો
• (૧૦) શાહજહાંએ પોતાના પ્રેમની યાદમાં આગ્રામાં કયું વિશ્વપ્રસિદ્ધ સ્થાપત્ય બનાવડાવ્યું હતું?
  (A) મોતી મસ્જિદ (B) તાજમહેલ (C) દિવાન-એ-આમ (D) લાલકિલ્લો
  ઉત્તર: (B) તાજમહેલ
• (૧૧) અમદાવાદ શહેરની સ્થાપના કઈ સાલમાં અને કોણે કરી હતી?
  (A) ઈ.સ. ૧૪૧૧ - અહમદશાહ પ્રથમે (B) ઈ.સ. ૧૪૨૦ - કુતુબશાહે (C) ઈ.સ. ૧૩૦૪ - અલાઉદ્દીને (D) ઈ.સ. ૧૫૭૩ - અકબરે
  ઉત્તર: (A) ઈ.સ. ૧૪૧૧ - અહમદશાહ પ્રથમે
• (૧૨) કૂવા, જે વાવના સ્થાપત્ય તરીકે ઓળખાય છે, તેના ચાર પ્રકારોમાંથી પ્રવેશદ્વારની સંખ્યા મુજબ બે પ્રવેશદ્વાર ધરાવતી વાવ કઈ છે?
  (A) નંદા (B) ભદ્રા (C) જયા (D) વિજયા
  ઉત્તર: (B) ભદ્રા
• (૧૩) કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર કયા રાજ્યમાં આવેલું છે?
  (A) ઓડિશા (B) બિહાર (C) ગુજરાત (D) મધ્યપ્રદેશ
  ઉત્તર: (A) ઓડિશા
• (૧૪) દિલ્હીમાં આવેલી કુવ્વત-ઉલ-ઇસ્લામ મસ્જિદનું નિર્માણ કોણે કરાવ્યું હતું?
  (A) કુતુબુદ્દીન ઐબકે (B) ઇલ્તુત્મિશે (C) અલાઉદ્દીન ખલજીએ (D) ગિયાસુદ્દીન તુગલકે
  ઉત્તર: (A) કુતુબુદ્દીન ઐબકે
• (૧૫) મધ્યયુગીન કલામાં પટોળાં વણાટકામ કયા શહેરનું ખૂબ જાણીતું છે, જે આશરે ૮૫0 વર્ષથી પ્રખ્યાત છે?
  (A) જામનગર (B) પાટણ (C) ભરૂચ (D) ખંભાત
  ઉત્તર: (B) પાટણ

• (૧) દિલ્લીમાં લાલ પથ્થરોથી તૈયાર થયેલા ભવ્ય લાલકિલ્લાનું નિર્માણ મુઘલ શાસક શાહજહાંએ કરાવ્યું હતું.
• (૨) સોલાંકીકાળ દરમિયાન ભીમદેવ પ્રથમ દ્વારા બંધાયેલ ભવ્ય અને કલાત્મક મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર સૂર્યના પ્રથમ કિરણો ગર્ભગૃહની મૂર્તિ પર પડવા માટે વિખ્યાત છે.
• (૩) ઉપરકોટના કિલ્લાનું મૂળ નામ ગિરિદુર્ગ હતું.
• (૪) રા'ખેંગારે જૂનાગઢમાં અડી-કડી વાવ અને નવઘણ કૂવો બંધાવી પાણીની તંગી દૂર કરી હતી.
• (૫) મંદિરોની વેસર શૈલીમાં ઉત્તરની નાગર શૈલી અને દક્ષિણની દ્રવિડ શૈલી નું મિશ્રણ જોવા મળે છે.
• (૬) અમદાવાદમાં સુલતાન કુતુબશાહે બંધાવેલું 'હોજે-કુતુબ' સરોવર આજે કાંકરિયા તળાવ તરીકે જગપ્રસિદ્ધ છે.
• (૭) સોના-ચાંદી અને કીમતી રત્નોથી બનેલું અત્યંત પ્રચલિત કલાત્મક 'મયૂરાસન' શાહજહાંએ લાલકિલ્લામાં મુકાવ્યું હતું.
• (૮) સ્થાપત્ય માટે ફારસી ભાષામાં તાજત કે શિલ્પકલાના સ્થાને અરેબિક અને સંસ્કૃત ભાષામાં શિલ્પ કે 'વાસ્તુ' શબ્દ વપરાય છે.
• (૯) ઓડિશાના કોણાર્ક સૂર્યમંદિરને કાળા પથ્થરોથી બનેલું હોવાથી તેને કાળા પેગોડા પણ કહેવામાં આવે છે.
• (૧૦) સોમનાથ મંદિરના ગર્ભગૃહમાં સ્થાપિત શિવલિંગ ભારતના ૧૨ જ્યોતિર્લિંગોમાંનું પ્રથમ આદિ જ્યોતિર્લિંગ છે.
• (૧૧) ત્રણ પ્રવેશદ્વાર ધરાવતી વાવને જયા વાવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• (૧૨) અમદાવાદની પ્રખ્યાત સીદી સૈયદની જાળી પોતાની અત્યંત સુંદર પથ્થરની બારીક કોતરણી માટે જગવિખ્યાત છે.
• (૧૩) મધ્યયુગમાં જામનગર અને અમદાવાદ પોતાની કલાત્મક બાંધણી અને બાંધણી કલા માટે ખૂબ પ્રખ્યાત હતા.
• (૧૪) જામનગર નજીક ભૂચર મોરી નો પાળિયો રાજપૂતોની અપ્રતિમ વીરતા અને બલિદાનની યાદ અપાવે છે.
• (૧૫) સુપ્રસિદ્ધ જૈન તીર્થ પાલિતાણાના શત્રુંજય ડુંગર પર કુલ ૮૬૩ જૈન મંદિરો આવેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે.

• (૧) દ્રવિડ શૈલીના મંદિરો મોટાભાગે હિમાલય પર્વતમાળાના પ્રદેશમાં જોવા મળે છે. → ખોટું (દ્રવિડ શૈલીના મંદિરો દક્ષિણ ભારતમાં કૃષ્ણા નદીથી કન્યાકુમારી સુધી જોવા મળે છે.)
• (૨) કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર ઓડિશાના પુરી જિલ્લામાં સમુદ્ર કિનારે આવેલું છે. → ખરું
• (૩) પાટણની વર્લ્ડ હેરિટેજ રાણકી વાવ સાત માળની અત્યંત ભવ્ય વાવ છે. → ખરું
• (૪) મોઢેરાના સૂર્યમંદિરની બહાર મોટો જળકુંડ આવેલો છે, જેમાં નાના-મોટા કુલ ૧૦૮ મંદિરો છે. → ખરું
• (૫) પત્થરમાંથી કોતરીને રથ આકારે બનાવેલા મંદિરો પલ્લવ સામ્રાજ્યની અજોડ દેન છે. → ખરું
• (૬) લાલકિલ્લાની અંદર દીવાન-એ-આમ અને દીવાન-એ-ખાસ જેવી ઈમારતો બાબરે બંધાવી હતી. → ખોટું (તે શાહજહાંએ બંધાવી હતી.)
• (૭) જૂનાગઢનો ઉપરકોટ કિલ્લો એક અજોડ કિલ્લો છે જે જૂના જમાનાની યુદ્ધકળા દર્શાવે છે. → ખરું
• (૮) અડી-કડી વાવ અને નવઘણ કૂવો હિંદુ શાસકોની કૂવા બાંધકામની તકનીકનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. → ખરું
• (૯) પાળિયો એ વીર શહીદ પુરુષોના પરાક્રમના પ્રતીકરૂપે સ્થાપિત સ્મારક પથ્થર છે જેનું વર્ષમાં એકવાર પૂજન થાય છે. → ખરું
• (૧૦) શત્રુંજય જૈન ડુંગર પરના મંદિરોના નિર્માણ માટે અજયપાળ સોલંકીએ દાન આપ્યું હતું. → ખોટું (સોલંકી શાસકો અને જૈન શ્રેષ્ઠીઓએ ફાળો આપ્યો હતો).

• (૧) પૃથ્વીના સૌથી અંદરના કેન્દ્રીય સ્તર ભૂગર્ભને નિકલ અને લોખંડ ખનીજોની વિપુલતાને લીધે ટૂંકમાં શું કહે છે?
  (A) સિયાલ (SIAL) (B) સીમા (SIMA) (C) નિફે (NIFE) (D) બાયોટાઇટ
  ઉત્તર: (C) નિફે (NIFE)
• (૨) પૃથ્વીની સપાટી પરથી વહેતું મેગ્મા જ્યારે બહાર પથરાઈને ઠરે છે ત્યારે કયો બારીક દાણાદાર ખડક બને છે?
  (A) ગ્રેનાઈટ (B) બેસાલ્ટ (C) આરસપહાણ (D) ચૂનાનો પથ્થર
  ઉત્તર: (B) બેસાલ્ટ
• (૩) પથરાયેલો લાવા જ્યારે પેટાળમાં જ ધીમે ધીમે ઠરીને મોટો દાણાદાર બને તેને કયો ખડક કહે છે?
  (A) ગ્રેનાઈટ (B) સ્લેટ (C) કોલસો (D) જીપ્સમ
  ઉત્તર: (A) ગ્રેનાઈટ
• (૪) નદી પર્વત પરથી સીધા ઢોળાવવાળી ખીણમાં પછડાય ત્યારે કયા વિશિષ્ટ ભૂમિસ્વરૂપની રચના થાય છે?
  (A) નાળાકાર સરોવર (B) ડેલ્ટા (C) ધોધ અથવા જલપ્રપાત (D) પૂરના મેદાન
  ઉત્તર: (C) ધોધ અથવા જલપ્રપાત
• (૫) રણ પ્રદેશમાં પવન ઘસારણ કાર્ય દ્વારા કયા છત્રી જેવા આકારના વિશિષ્ટ ખડકો બનાવે છે?
  (A) લોએસ મેદાન (B) રણછત્ર ખડક (Mushroom Rock) (C) રેતીના ઢૂવા (D) સ્ટેક
  ઉત્તર: (B) રણછત્ર ખડક (Mushroom Rock)

• (૧) પૃથ્વીનું સૌથી પાતળું અને બહારનું સ્તર ભૂકવચ આશરે ૩૫ કિલોમીટરની ઊંડાઈ ધરાવે છે.
• (૨) સમુદ્રી મોજાં સતત કિનારે ટકરાઈને માત્ર કમાન જેવો ભાગ રાખે તેને તટીય કમાન (Sea Arch) કહે છે.
• (૩) હિમનદી પોતાના ઘસારાત્મક કાર્ય દ્વારા ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં વિશિષ્ટ યુ (U) આકારની ખીણ નું નિર્માણ કરે છે.
• (૪) રેતીના ઝીણા કણો જ્યારે પવન દ્વારા ખૂબ દૂર પથરાઈને મેદાનો બનાવે તેને લોએસ કહે છે.
• (૫) પૃથ્વીના પેટાળમાં રહેલા લાલચોળ પ્રવાહીને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં મેગ્મા (લાવારસ) કહે છે.

• (૧) પૃથ્વીના પેટાળમાં જેમ જેમ આપણે ઊંડે જઈએ તેમ તેમ તાપમાન ઘટે છે. → ખોટું (તાપમાન, દબાણ અને ઘનતા ત્રણેય વધે છે.)
• (૨) કોલસો, ખનીજ તેલ અને કુદરતી વાયુ એ પ્રસ્તર (જળકૃત) ખડકોમાંથી મેળવવામાં આવતા ઇંધણ છે. → ખરું
• (૩) ચૂનાનો પથ્થર ગરમી અને દબાણને કારણે રૂપાંતરિત થઈને આરસપહાણ (Marble) બને છે. → ખરું
• (૪) ભૂકંપના તરંગો પૃથ્વીના કેન્દ્ર તરફ મુસાફરી કરી શકતા નથી. → ખોટું (ભૂકંપના તરંગો સમગ્ર પૃથ્વી સપાટી અને આંતરિક સ્તરોમાં પ્રસરણ પામે છે.)
• (૫) સમુદ્રી તરંગોના નિક્ષેપણ કાર્યથી રેતાળ સમુદ્ર કિનારો એટલે કે 'બીચ' બને છે. → ખરું

• (૧) પૃથ્વીના ચાર મુખ્ય આવરણોમાંથી કયા આવરણમાં સમગ્ર સજીવ સૃષ્ટિ વસે છે?
  (A) મૃદાવરણ (B) જલાવરણ (C) જીવાવરણ (D) વાતાવરણ
  ઉત્તર: (C) જીવાવરણ
• (૨) બે ભરતી કે ઓટ વચ્ચેનો સમયગાળો આશરે કેટલો હોય છે?
  (A) ૨૪ કલાક (B) ૬ કલાક (C) ૧૨ કલાક અને ૨૫ મિનિટ (D) ૧૫ કલાક
  ઉત્તર: (C) ૧૨ કલાક અને ૨૫ મિનિટ
• (૩) પૃથ્વી પર ઉપલબ્ધ પાણીના જથ્થામાંથી મહાસાગરો અને ખારા પાણીમાં કેટલા ટકા પાણી વહેંચાયેલું છે?
  (A) ૫૦ % (B) ૯૭.૩ % (C) ૩ % (D) ૨.૦ %
  ઉત્તર: (B) ૯૭.૩ %
• (૪) પૃથ્વી પર મીઠા (પીવાલાયક) પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત કયો ગણાય છે?
  (A) નદીઓ (B) વરસાદ (C) ભૂમિગત જળ (D) હિમશીલાઓ
  ઉત્તર: (B) વરસાદ
• (૫) પૃથ્વી પર ક્યારે અતિશય મોટી અને ભયાનક ભરતી અનુભવાય છે?
  (A) અમાસ અને પૂનમના દિવસે (B) આઠમના દિવસે (C) માત્ર સુદના દિવસોમાં (D) ઉનાળાની શરૂઆતમાં
  ઉત્તર: (A) અમાસ અને પૂનમના દિવસે
• (૬) સૂર્ય અને ચંદ્રના કયા બળના કારણે પૃથ્વી પર ભરતી અને ઓટ આવે છે?
  (A) ચુંબકીય બળ (B) ગુરુત્વાકર્ષણ બળ (C) ઘર્ષણ બળ (D) કેન્દ્રગામી બળ
  ઉત્તર: (B) ગુરુત્વાકર્ષણ બળ
• (૭) પર્યાવરણ શબ્દ કયા બે ફ્રેન્ચ કે સંસ્કૃત શબ્દોના જોડાણથી બન્યો છે જેનો અર્થ ચારેય બાજુનું આવરણ થાય?
  (A) પરિ + આવરણ (B) પર્યા + વરણ (C) પૃથ્વી + વાયુ (D) પરમ + આવાસ
  ઉત્તર: (A) પરિ + આવરણ
• (૮) પૃથ્વીની આસપાસ વીંટળાઈને આવેલા વાયુઓ, ધૂલિકણો અને વરાળના બનેલા આવરણને શું કહે છે?
  (A) જલાવરણ (B) મૃદાવરણ (C) વાતાવરણ (D) જીવાવરણ
  ઉત્તર: (C) વાતાવરણ
• (૯) રણ પ્રદેશમાં જમીનની નીચે રહેલા પીવાના મીઠા પાણીનો મોટો કુદરતી સંગ્રહસ્થાન કયા નામે ઓળખાય છે?
  (A) ભૂમિગત જળ (B) સરોવર (C) કૂવો (D) ઝરણું
  ઉત્તર: (A) ભૂમિગત જળ
• (૧૦) ઠંડા પ્રદેશોમાંથી ગરમ પ્રદેશો તરફ વહેતા મહાસાગરીય પ્રવાહો કયા પ્રવાહ તરીકે ઓળખાય છે?
  (A) ગરમ પ્રવાહો (B) ઠંડા પ્રવાહો (C) મોસમી પ્રવાહો (D) ભરતી પ્રવાહો
  ઉત્તર: (B) ઠંડા પ્રવાહો

• (૧) પર્યાવરણના બે પ્રકારો છે: (૧) કુદરતી પર્યાવરણ અને (૨) માનવનિર્મિત પર્યાવરણ.
• (૨) પૃથ્વીના નક્કર બાહ્ય સ્તર જે ખડકો અને જમીનનું બનેલું છે તેને મૃદાવરણ કહે છે.
• (૩) મહાસાગરોમાં દરરોજ નિયત સમયે સમુદ્રનું પાણી ચડે તેને ભરતી અને પાણી પાછું ઉતરે તેને ઓટ કહે છે.
• (૪) પૃથ્વીના ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવ પ્રદેશોમાં પીવાલાયક પાણી મુખ્યત્વે હિમશીલાઓ (ગ્લેશિયર) સ્વરૂપે જમા થયેલું છે.
• (૫) માનવીના સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય સંબંધો તથા પ્રવૃત્તિઓથી બનેલા પર્યાવરણને સાંસ્કૃતિક પર્યાવરણ પણ કહે છે.
• (૬) સૂર્યના અત્યંત નુકસાનકારક કિરણોથી પૃથ્વીની જીવસૃષ્ટિનું રક્ષણ કરનાર આવરણ એટલે વાતાવરણ છે.
• (૭) પૃથ્વી સપાટીનો આશરે ૭૧ ટકા ભાગ જલાવરણથી ઘેરાયેલો છે.
• (૮) દરિયામાં વહેતા મહાસાગરીય પ્રવાહોની ઉત્પત્તિ માટે મુખ્યત્વે પૃથ્વીનું ધ્રુવીય પરિભ્રમણ અને પૃથ્વીની ધરીભ્રમણ ગતિ જવાબદાર છે.
• (૯) અમાસ અને પૂનમ સિવાયના દિવસોમાં જ્યારે સૂર્ય અને ચંદ્ર કાટખૂણે હોય ત્યારે બળ ઓછું લાગવાથી નાની (લઘુ) ભરતી આવે છે.
• (૧૦) વાતાવરણમાં વિવિધ વાયુઓમાં સૌથી વધુ પ્રમાણ આશરે ૭૮ ટકા સાથે નાઇટ્રોજન વાયુનું છે.

• (૧) પર્યાવરણના જૈવિક ઘટકોમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે. → ખરું
• (૨) સમુદ્રના પાણીમાં મીઠાનું પ્રમાણ આશરે ૩૫ ટકા (૩૫ ગ્રામ પ્રતિ ૧૦૦૦ ગ્રામ) જેટલું સરેરાશ હોય છે. → ખરું
• (૩) પૃથ્વી પર મીઠા પાણીનો કુલ જથ્થો પૃથ્વીના તમામ પાણીના જથ્થાના આશરે ૧૦ ટકા છે. → ખોટું (મીઠા પાણીનો જથ્થો માત્ર ૨.૭ ટકા છે)
• (૪) ભરતીથી સમુદ્રના મોજાં કિનારા તરફ ધસી આવે છે, જે દરિયા કિનારે માછીમારીમાં ખૂબ નુકસાન કરે છે. → ખોટું (ભરતી માછીમારોને મદદરૂપ બને છે)
• (૫) પૃથ્વી પર આવતી ભરતી માત્ર ચંદ્રના ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે જ આવે છે, સૂર્યનું તેમાં કોઈ યોગદાન નથી. → ખોટું (સૂર્યના બળનું પણ પ્રદાન હોય છે.)
• (૬) વનસ્પતિ અને વન્યજીવો પર્યાવરણના અજૈવિક ઘટકો છે. → ખોટું (તેઓ જૈવિક ઘટકો છે.)
• (૭) જલાવરણમાં મહાસાગરો, સમુદ્રો, નદીઓ અને નાળાનો સમાવેશ થાય છે. → ખરું
• (૮) મહાસાગરોના ગરમ પ્રવાહો વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ વહે છે. → ખરું
• (૯) મૃદાવરણ માનવીને રહેવા માટે ઘર અને ખેતી માટે જમીન પૂરી પાડે છે. → ખરું
• (૧૦) પૃથ્વી પરના ચારેય આવરણો એકબીજાથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર છે અને તેમની વચ્ચે કોઈ આંતરસંબંધ નથી. → ખોટું (ચારેય આવરણો આંતરસંબંધોથી પરસ્પર જોડાયેલા છે.)

• (૧) ખેતીમાં બેફામ રાસાયણિક ખાતરો અને પ્લાસ્ટિક કચરાના નિકાલથી કયું પ્રદૂષણ ફેલાય છે જે જમીનની ફળદ્રુપતા નષ્ટ કરે છે?
  (A) જળ પ્રદૂષણ (B) ભૂમિ પ્રદૂષણ (જમીન પ્રદૂષણ) (C) ધ્વનિ પ્રદૂષણ (D) હવા પ્રદૂષણ
  ઉત્તર: (B) ભૂમિ પ્રદૂષણ (જમીન પ્રદૂષણ)
• (૨) ઉદ્યોગોનું ગરમ અને કેમિકલયુક્ત ઝેરી પાણી નદીઓમાં છોડવાથી કયા પ્રદૂષણમાં ભયાનક વધારો થાય છે?
  (A) હવા પ્રદૂષણ (B) જળ પ્રદૂષણ (C) ભૂમિ પ્રદૂષણ (D) પ્રકાશ પ્રદૂષણ
  ઉત્તર: (B) જળ પ્રદૂષણ
• (૩) વાહનોનો ધુમાડો અને કારખાનાઓમાંથી નીકળતો કાર્બન મોનોક્સાઇડ કયા પ્રદૂષણ માટે મુખ્ય જવાબદાર છે?
  (A) જળ પ્રદૂષણ (B) અવાજ પ્રદૂષણ (C) હવા પ્રદૂષણ (D) રેડિયોએક્ટિવ પ્રદૂષણ
  ઉત્તર: (C) હવા પ્રદૂષણ
• (૪) શાંત વિસ્તાર તરીકે જાહેર કરેલી હોસ્પિટલો કે શાળાઓની આસપાસ કયો બોર્ડ લગાવવામાં આવે છે જેથી હોર્ન ન વાગે?
  (A) No Parking (B) Silence Zone (શાંત ક્ષેત્ર) (C) Speed Limit (D) Zebra Crossing
  ઉત્તર: (B) Silence Zone (શાંત ક્ષેત્ર)
• (૫) વધુ પડતો ઘોંઘાટ અને કાન ફાડી નાખે તેવા લાઉડસ્પીકરથી મનુષ્યમાં કઈ શારીરિક તકલીફ થઈ શકે છે?
  (A) બહેરાશ અને માનસિક તણાવ (B) કેન્સર (C) ત્વચાના રોગો (D) કમળો
  ઉત્તર: (A) બહેરાશ અને માનસિક તણાવ

• (૧) ઘન કચરો અને નોન-બાયોડિગ્રેડેબલ કચરો જમીનમાં ભળતાં ભૂમિ પ્રદૂષણ થાય છે જે સેંકડો વર્ષો સુધી નાશ પામતો નથી.
• (૨) જળ પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે ઉદ્યોગોના ઝેરી પાણી પર કડક શુદ્ધીકરણ (Treatment Plant) પ્રક્રિયા કરવી અનિવાર્ય છે.
• (૩) વાહનોમાંથી નીકળતા પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે સરકારે તમામ વાહનો માટે પી.યુ.સી. (PUC) સર્ટિફિકેટ લેવું ફરજિયાત બનાવ્યું છે.
• (૪) અવાજનું પ્રદૂષણ માપવા માટે વૈજ્ઞાનિક એકમ તરીકે ડેસિબલ વપરાય છે.
• (૫) ખેતીમાં જંતુનાશક દવાઓનો ઉપયોગ ખૂબ જ મર્યાદિત કે માત્ર જરૂર પૂરતો જ કરવો જોઈએ.

• (૧) પ્લાસ્ટિક જમીનમાં ઓગળતું ન હોવાથી તે ભૂમિ પ્રદૂષણનો સૌથી મોટો સ્રોત છે. → ખરું
• (૨) ગટરના પાણીને શુદ્ધ કર્યા વગર નદીમાં છોડવું પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડના નિયમો હેઠળ ગુનો છે. → ખરું
• (૩) સી.એન.જી. (CNG) ઇંધણ વાપરવાથી વાહનોમાંથી ધુમાડો અને હવાનું પ્રદૂષણ અકલ્પનીય રીતે ઘટે છે. → ખરું
• (૪) ધ્વનિ પ્રદૂષણથી માણસની કાર્યક્ષમતામાં અને યાદશક્તિમાં વધારો થાય છે. → ખોટું (ધ્વનિ પ્રદૂષણથી એકાગ્રતા ઘટે છે અને માથાનો દુખાવો કે બહેરાશ આવે છે.)
• (૫) ઓર્ગેનિક ખેતી (કુદરતી દેશી ખાતરવાળી ખેતી) જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં નિષ્ફળ રહે છે. → ખોટું (દેશી ખાતર અને કુદરતી પદ્ધતિથી ખેતી કરવાથી જમીનની ફળદ્રુપતા લાંબા ગાળા સુધી જળવાઈ રહે છે.)

• (૧) વાતાવરણનું કયું સ્તર સૂર્યના અત્યંત નુકસાનકારક પારજાંબલી (Ultra Violet) કિરણોનું મોટાભાગે શોષણ કરે છે?
  (A) ક્ષોભ આવરણ (B) સમતાપ આવરણ (ઓઝોન સ્તર) (C) મધ્યાવરણ (D) ઉષ્માવરણ
  ઉત્તર: (B) સમતાપ આવરણ (ઓઝોન સ્તર)
• (૨) રેડિયો અને ટી.વી. તરંગોનું પરાવર્તન કયા આવરણને કારણે શક્ય બને છે, જેથી આપણે પ્રસારણ જોઈ શકીએ છીએ?
  (A) મધ્યાવરણ (B) સમતાપ આવરણ (C) આયનાવરણ (ઉષ્માવરણનો પેટાભાગ) (D) બાહ્યાવરણ
  ઉત્તર: (C) આયનાવરણ
• (૩) ક્ષોભ-આવરણ વિષુવવૃત્ત પર આશરે કેટલા કિલોમીટરની ઊંચાઈ સુધી ફેલાયેલું છે?
  (A) ૮ કિમી (B) ૧૬ કિમી (C) ૧૨ કિમી (D) ૫૦ કિમી
  ઉત્તર: (B) ૧૬ કિમી
• (૪) કઈ બકરીનું ઊન વિશ્વપ્રસિદ્ધ 'પશ્મિના સાલ' બનાવવા માટે વાપરવામાં આવે છે, જે લદ્દાખ-કશ્મીરમાં થાય છે?
  (A) બન્ની બકરી (B) પશ્મિનો બકરી (C) ગીરી બકરી (D) અંગોરા બકરી
  ઉત્તર: (B) પશ્મિનો બકરી
• (૫) ગુજરાતમાં કયા વિસ્તારોમાં ટૂંકું અને પૌષ્ટિક ઘાસ થાય છે જે પશુપાલન માટે ઉત્તમ છે?
  (A) વેળાવદર (ભાવનગર) અને બન્ની વિસ્તાર (કચ્છ) (B) ગીરના જંગલોમાં (C) ડાંગના પર્વતોમાં (D) સરસ્વતી નદી કિનારે
  ઉત્તર: (A) વેળાવદર (ભાવનગર) અને બન્ની વિસ્તાર (કચ્છ)
• (૬) હવામાનના વિવિધ ફેરફારો જેમ કે વાદળો બનવા, વીજળી થવી, પવન ફૂંકાવો અને વરસાદ આવવો તે વાતાવરણના કયા સ્તરમાં બને છે?
  (A) સમતાપ આવરણ (B) ક્ષોભ આવરણ (C) મધ્યાવરણ (D) બાહ્યાવરણ
  ઉત્તર: (B) ક્ષોભ આવરણ
• (૭) જે સીમા પર ક્ષોભ આવરણ તાપમાનમાં ઘટાડો થતો અટકે છે અને પવન શાંત બને તેને શું કહે છે?
  (A) ક્ષોભ સીમા (B) સમતાપ સીમા (C) ઓઝોન સ્તર (D) પર્વત સીમા
  ઉત્તર: (A) ક્ષોભ સીમા
• (૮) જે પવનો આખું વર્ષ પૃથ્વીની સપાટી પર ચોક્કસ દિશામાં નિયમિતપણે વહે છે તેને કેવા પવનો કહેવાય?
  (A) મોસમી પવનો (B) સ્થાનિક પવનો (C) કાયમી (વ્યાપારી) પવનો (D) તોફાની પવનો
  ઉત્તર: (C) કાયમી (વ્યાપારી) પવનો
• (૯) ભારત દેશમાં ચોમાસામાં વાતા પવનો કઈ દિશામાંથી વાય છે જે વરસાદ લાવે છે?
  (A) ઉત્તર-પૂર્વ (B) નૈઋત્ય કોણીય (નૈઋત્યના મોસમી પવનો) (C) વાયવ્ય (D) અગ્નિ દિશા
  ઉત્તર: (B) નૈઋત્ય કોણીય (નૈઋત્યના મોસમી પવનો)
• (૧૦) વાતાવરણનું કયું અત્યંત ઠંડું સ્તર છે જે સમતાપ આવરણની ઉપર આશરે ૮૦ કિમીની ઊંચાઈ સુધી ફેલાયેલું છે?
  (A) મધ્યાવરણ (B) ક્ષોભ આવરણ (C) આયનાવરણ (D) બાહ્યાવરણ
  ઉત્તર: (A) મધ્યાવરણ

• (૧) હવામાનના લાંબા ગાળાની (સરેરાશ ૩૫ વર્ષથી વધુની) સ્થિતિને આબોહવા (Climate) કહે છે.
• (૨) પૃથ્વી પર વાયુઓનું દબાણ સૌથી વધુ સમુદ્ર સપાટી પર હોય છે.
• (૩) જે પવનો ઋતુ પ્રમાણે પોતાની દિશા બદલે છે તેને મોસમી પવનો કહે છે.
• (૪) વાતાવરણમાં સૂર્યમાંથી આવતી ગરમી પૃથ્વી સપાટી શોષી લે તેને સૂર્યઘાત કહે છે.
• (૫) ઓઝોન સ્તર વાતાવરણના સમતાપ આવરણના નીચલા ભાગમાં આવેલું છે.
• (૬) પૃથ્વીના ધ્રુવીય વિસ્તારો અત્યંત ઠંડા હોવાથી ત્યાં હવાનું દબાણ હંમેશા ભારે (વધુ) હોય છે.
• (૭) સમુદ્ર પરથી જમીન તરફ વાતી પવનો રાત્રે દિશા બદલે તેને જમીનની લહેરો અને દિવસે સમુદ્ર તરફથી વાતી લહેરોને દરિયાઈ લહેરો કહે છે.
• (૮) હવામાં રહેલા પાણીની વરાળના જથ્થાને વિજ્ઞાનની ભાષામાં ભેજ (Humidity) કહે છે.
• (૯) લદ્દાખના ઠંડા રણમાં ઘાસના મેદાનોમાં પાલતુ પ્રાણીઓ ચરાવવા માટે વિચરતી પ્રજાઓ જેવી કે ભોતિયા પ્રજા વસે છે.
• (૧૦) કચ્છના રણમાં વસતા લોકો પોતાના રક્ષણ અને પશુપાલન માટે ઘાસની વિશિષ્ટ ઝૂંપડીઓ બનાવે છે જેને સ્થાનિક ભાષામાં ભૂંગા કહે છે.

• (૧) ક્ષોભ આવરણમાં જેમ ઊંચાઈ પર જઈએ તેમ તાપમાન વધે છે. → ખોટું (ઊંચાઈ પર જતાં તાપમાન દર ૧૬૫ મીટરે ૧ ડિગ્રી સેલ્સિયસ ઘટે છે.)
• (૨) સમતાપ આવરણ વિમાનો ઉડાડવા માટે અત્યંત સાનુકૂળ પરિસ્થિતિ ધરાવે છે, કારણ કે ત્યાં તોફાનો કે વાદળો હોતા નથી. → ખરું
• (૩) વાતાવરણનું સૌથી ગરમ આવરણ મધ્યાવરણ છે. → ખોટું (ઉષ્માવરણ સૌથી ગરમ છે, મધ્યાવરણ સૌથી ઠંડું છે.)
• (૪) સમુદ્ર સપાટી પર હવાનું દબાણ સૌથી ઓછું હોય છે. → ખોટું (સૌથી વધુ હોય છે.)
• (૫) પૃથ્વીની આસપાસ વીંટળાયેલી ગરમ હવા ધ્રુવો તરફ જાય છે જેને વ્યાપારી પવનો કહે છે. → ખોટું (વ્યાપારી પવનો વિષુવવૃત્તિય હળવા દબાણ તરફ વાય છે.)
• (૬) લદ્દાખ પ્રદેશને ભારતનું ગરમ રણ પણ કહેવામાં આવે છે. → ખોટું (લદ્દાખ ઠંડું રણ છે.)
• (૭) કચ્છના રણમાં જોવા મળતો જંગલી ગધેડો 'ઘુડખર' સમગ્ર વિશ્વમાં માત્ર કચ્છના નાના રણમાં જ જોવા મળે છે. → ખરું
• (૮) વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુનું પ્રમાણ વધવાથી ગ્રીનહાઉસ ઇફેક્ટ સર્જાય છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે જવાબદાર છે. → ખરું
• (૯) સ્થાનિક લૂ (Loo) પવનો શિયાળામાં વાતા અત્યંત ઠંડા પવનો છે. → ખોટું (લૂ એ ઉનાળામાં વાતા અત્યંત ગરમ પવનો છે.)
• (૧૦) હવામાન એ વાતાવરણની લાંબા ગાળાની સ્થિતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. → ખોટું (હવામાન એ ટૂંકા ગાળાની ક્ષણિક સ્થિતિ દર્શાવે છે.)

• (૧) વિશ્વમાં સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ કયા દેશનું છે?
  (A) અમેરિકા (B) ઇંગ્લેન્ડ (C) ભારત (D) ચીન
  ઉત્તર: (C) ભારત
• (૨) લોકશાહીમાં મતદાન કરવાનો અધિકાર ભારતમાં કેટલા વર્ષની ઉંમરે પ્રાપ્ત થાય છે?
  (A) ૧૬ વર્ષ (B) ૨૧ વર્ષ (C) ૧૮ વર્ષ (D) ૨૫ વર્ષ
  ઉત્તર: (C) ૧૮ વર્ષ
• (૩) આપણા બંધારણમાં કયા બે મુખ્ય સિદ્ધાંતોના આધારે કાયદા સમક્ષ સમાનતા નક્કી કરવામાં આવી છે?
  (A) વિચારોની સમાનતા અને વણી સમાનતા
  (B) કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ
  (C) ગરીબ અને અમીર વચ્ચે તફાવત ન કરવો તે
  (D) કોઈ શાસક કાયદાની ઉપર ન હોવો તે
  ઉત્તર: (B) કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ
• (૪) લોકશાહી શાસન પદ્ધતિની સાચી વ્યાખ્યા નીચેનામાંથી કઈ છે?
  (A) રાજા દ્વારા ચાલતું પ્રજાનું શાસન (B) લોકોનું, લોકો વડે અને લોકો માટે ચાલતું શાસન (C) અમીરોનું ગરીબો પરનું શાસન (D) સૈન્યના વડા દ્વારા ચાલતું વહીવટી તંત્ર
  ઉત્તર: (B) લોકોનું, લોકો વડે અને લોકો માટે ચાલતું શાસન
• (૫) બંધારણ અનુસાર દેશનું સુચારુ સંચાલન કરવા માટેની લેખિત માર્ગદર્શિકાને શું કહે છે?
  (A) ધર્મગ્રંથ (B) રાષ્ટ્રગીત (C) બંધારણ (D) સરકારી આદેશ
  ઉત્તર: (C) બંધારણ
• (૬) ભારતમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયા કોના દ્વારા નિષ્પક્ષ અને સમાન રીતે યોજવામાં આવે છે?
  (A) ન્યાયાલય દ્વારા (B) ચૂંટણી પંચ (Election Commission) (C) સંસદ દ્વારા (D) પોલીસતંત્ર દ્વારા
  ઉત્તર: (B) ચૂંટણી પંચ (Election Commission)
• (૭) લોકશાહીનો સૌથી નાનો અને મૂળભૂત એકમ કયો ગણાય છે જ્યાંથી લોકશાહી તાલીમ શરૂ થાય છે?
  (A) સંસદ (B) ગ્રામ પંચાયત (C) વિધાનસભા (D) મંત્રીમંડળ
  ઉત્તર: (B) ગ્રામ પંચાયત
• (૮) મતદાન મથકે દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટે કઈ વિશિષ્ટ સગવડ કાયદાકીય રીતે હોવી જરૂરી છે?
  (A) વ્હીલચેર અને રેમ્પ સુવિધા (B) વિનામૂલ્યે ભેટ (C) લિફ્ટની સગવડ (D) હોર્ન મુક્ત વાહન
  ઉત્તર: (A) વ્હીલચેર અને રેમ્પ સુવિધા
• (૯) ભારત સરકારે કાયદામાં સમાનતા લાવી તમામ નાગરિકો માટે કયો પાયાનો અધિકાર આપ્યો છે?
  (A) શિક્ષણનો અધિકાર (RTE) (B) સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (C) મતાધિકાર (D) ઉપરના તમામ
  ઉત્તર: (D) ઉપરના તમામ
• (૧૦) મતدان કરવું એ નાગરિકનો માત્ર કાનૂની અધિકાર નથી પરંતુ કઈ ફરજ પણ બને છે?
  (A) નૈતિક અને રાષ્ટ્રીય ફરજ (B) સામાજિક દેખાડો (C) આર્થિક જરૂરિયાત (D) સરકારી નિયમ
  ઉત્તર: (A) નૈતિક અને રાષ્ટ્રીય ફરજ

• (૧) ભારતનું બંધારણ વિશ્વનું સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ છે.
• (૨) ૧૮ વર્ષના તમામ નાગરિકોને જાતિ, લિંગ કે ધર્મના ભેદભાવ વિના મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો છે જેને સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકાર કહે છે.
• (૩) ભારતના બંધારણના ઘડવૈયા અને માર્ગદર્શક ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર હતા.
• (૪) કાયદાની નજરમાં કોઈ ઊંચું કે નીચું નથી, તેને કાયદા સમક્ષ સમાનતા કહે છે.
• (૫) ચૂંટણી પંચ શાંતિપૂર્ણ અને ગુપ્ત મતદાન પ્રક્રિયા માટે મતદાન મથકો પર ઈ.વી.એમ. (EVM) અથવા બેલેટ પેપરની વ્યવસ્થા કરે છે.

• (૧) ભારતમાં કયા સ્તરની શાસન વ્યવસ્થા ચાલે છે જેથી સત્તા અને કાર્યનું સ્પષ્ટ વિભાજન થઈ શકે?
  (A) રાજાશાહી તંત્ર (B) સમવાયતંત્રી શાસન વ્યવસ્થા (C) એકહથ્થુ સેનાશાસન (D) માત્ર કેન્દ્રીય શાસન
  ઉત્તર: (B) સમવાયતંત્રી શાસન વ્યવસ્થા
• (૨) રાજ્ય સરકારની સત્તા અને કાર્યો કઈ યાદીમાં સોંપવામાં આવ્યા છે અને તેમાં કુલ કેટલા વિષયો છે?
  (A) સંઘયાદી - ૯૭ વિષયો (B) રાજ્યયાદી - ૬૬ વિષયો (C) સંયુક્ત યાદી - ૪૭ વિષયો (D) સ્થાનિક યાદી - ૧૦ વિષયો
  ઉત્તર: (B) રાજ્યયાદી - ૬૬ વિષયો
• (૩) પોલીસ, બંદરો, કૃષિ, આરોગ્ય અને જંગલો કઈ યાદીના વિષયો છે જેના પર રાજ્ય સરકાર કાયદો ઘડી શકે?
  (A) સંઘયાદી (B) રાજ્યયાદી (C) સંયુક્ત યાદી (D) કેન્દ્રીય યાદી
  ઉત્તર: (B) રાજ્યયાદી
• (૪) શિક્ષણ, લગ્ન અને છૂટાછેડા તથા વારસાઈ બાબતો કઈ યાદી હેઠળ આવે છે જેમાં રાજ્ય અને કેન્દ્ર બંને સરકાર કાયદો ઘડી શકે છે?
  (A) રાજ્યયાદી (B) સંઘયાદી (C) સંયુક્ત યાદી (D) કોઈ પણ નહિ
  ઉત્તર: (C) સંયુક્ત યાદી
• (૫) તલાટી-કમ-મંત્રી એ કઈ સરકારના પ્રશાસનિક માળખાના નાના અધિકારી તરીકે ગ્રામ્ય કક્ષાએ કામ કરે છે?
  (A) રાજ્ય સરકાર (B) સ્થાનિક સરકાર (પંચાયતી રાજ) (C) કેન્દ્ર સરકાર (D) ન્યાયતંત્ર
  ઉત્તર: (B) સ્થાનિક સરકાર (પંચાયતી રાજ)
• (૬) સંઘ યાદી (કેન્દ્ર યાદી) ના કુલ કેટલા વિષયો છે જેના પર માત્ર સંસદ જ કાયદો બનાવી શકે છે?
  (A) ૬૬ વિષયો (B) ૪૭ વિષયો (C) ૯૭ વિષયો (D) ૧૦૦ વિષયો
  ઉત્તર: (C) ૯૭ વિષયો
• (૭) નગરપાલિકા અને મહાનગરપાલિકા એ કયા પ્રકારની સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ છે?
  (A) ગ્રામીણ (B) શહેરી (C) રાજ્ય સ્તરીય (D) કેન્દ્ર સ્તરીય
  ઉત્તર: (B) શહેરી
• (૮) રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે કોઈ બાબતમાં વિવાદ થાય તો તેનો આખરી બંધારણીય ઉકેલ લાવવાની સત્તા કોની પાસે છે?
  (A) રાષ્ટ્રપતિ (B) વડાપ્રધાન (C) સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) (D) સંસદ
  ઉત્તર: (C) સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court)
• (૯) પંચાયતી રાજનું ત્રિસ્તરીય માળખું ભારતમાં કોની ભલામણથી સ્વીકારવામાં આવ્યું છે?
  (A) બળવંતરાય મહેતા સમિતિ (B) અશોક મહેતા સમિતિ (C) ગાંધીજી (D) નેહરુ સમિતિ
  ઉત્તર: (A) બળવંતરાય મહેતા સમિતિ
• (૧૦) ગુજરાતમાં પંચાયતી રાજની સ્થાપના કઈ તારીખે થઈ હતી?
  (A) ૧ એપ્રિલ ૧૯૬૩ (B) ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ (C) ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ (D) ૧ મે ૧૯૬૦
  ઉત્તર: (A) ૧ એપ્રિલ ૧૯૬૩

• (૧) ભારત એક સમવાયી (Federal) રાષ્ટ્ર છે, જેમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય બે કક્ષાની સરકારો કામ કરે છે.
• (૨) સંરક્ષણ, વિદેશી બાબતો અને અણુશક્તિ એ સંઘ યાદીના મહત્વના વિષયો છે.
• (૩) ગ્રામ પંચાયતના વડાને સરપંચ કહેવામાં આવે છે.
• (૪) તાલુકા પંચાયતની વહીવટી કામગીરી સંભાળતા સરકારી અધિકારીને ટી.ડી.ઓ. (Taluka Development Officer) કહે છે.
• (૫) મહાનગરપાલિકાના ચૂંટાયેલા વડાને મેયર કહેવામાં આવે છે.
• (૬) જે વિષયો પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને કાયદો ઘડી શકે તેને સંયુક્ત (Concurrent) યાદી કહે છે.
• (૭) નગરપાલિકાના વહીવટી વડા તરીકે રાજ્ય સરકાર ચીફ ઓફિસર ની નિમણૂક કરે છે.
• (૮) જિલ્લા પંચાયતના વહીવટી વડાને ટૂંકમાં ડી.ડી.ઓ. (District Development Officer) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• (૯) સ્થાનિક લોકો મતદાન કરી પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટે અને સ્થાનિક વહીવટ ચલાવે તેને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય કહે છે.
• (૧૦) કાયદો અને વ્યવસ્થા, જેલ અને જમીન મહેસૂલ એ સંપૂર્ણપણે રાજ્ય યાદીના વિષયો છે.

• (૧) ગ્રામ પંચાયતમાં વહીવટ કરવા માટે રાજ્ય સરકાર દ્વારા સરપંચની નિમણૂક કરવામાં આવે છે. → ખોટું (સરપંચ લોકો દ્વારા સીધા ચૂંટાય છે, જ્યારે 'તલાટી-કમ-મંત્રી' ની નિમણૂક રાજ્ય સરકાર દ્વારા વહીવટ ચલાવવા થાય છે.)
• (૨) શિક્ષણ એ સંયુક્ત યાદીનો વિષય હોવાથી તેના પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને સરકારી નિયમો લાગુ પાડી શકે છે. → ખરું
• (૩) સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ માત્ર કેન્દ્ર સરકારના આદેશો પર જ સીધો વહીવટ ચલાવે છે અને રાજ્ય સરકારનું તેના પર કોઈ નિયંત્રણ હોતું નથી. → ખોટું (સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ રાજ્ય સરકારના પંચાયતી રાજ કાયદા હેઠળ કાર્ય કરે છે.)
• (૪) ભારતમાં ગ્રામીણ સ્થાનિક સરકારમાં ગ્રામ પંચાયત, તાલુકા પંચાયત અને જિલ્લા પંચાયતનો સમાવેશ થાય છે. → ખરું
• (૫) રેલવે અને ટપાલ ખાતું એ રાજ્ય સરકારના હસ્તક આવતા વિષયો છે. → ખોટું (તે કેન્દ્ર સરકાર / સંઘ યાદીના વિષયો છે.)

1. લદાખનું ઠંડું રણ (કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ)
   • દર્શાવવાની રીત: ભારતના નકશામાં સૌથી ઉત્તરે આવેલ જમ્મુ-કાશ્મીરની પૂર્વ બાજુનો હિમાલય ક્ષેત્રનો પહાડી પ્રદેશ.
   • સંજ્ઞા: પહાડી પ્રતીક (🔺🔺) અથવા વાદળી ટપકાં (ઠંડા પ્રદેશ તરીકે).
   • ઉત્તર: નકશામાં પિરામિડ પર્વતીય ચિહ્નો સાથે "લદાખ ઠંડું રણ" લખવું.
2. કચ્છનું ગરમ/સફેદ રણ (ગુજરાત)
   • દર્શાવવાની રીત: ભારતના પશ્ચિમ કિનારે ગુજરાત રાજ્યના ઉપરના કચ્છ જિલ્લાનો અર્ધ-ચંદ્રાકાર પટો ભૌગોલિક રીતે દર્શાવો.
   • સંજ્ઞા: ઝીણી રેતી દર્શાવતી બિંદુ સંજ્ઞા (░░) અથવા સફેદ પટ્ટો.
   • ઉત્તર: ગુજરાતના ઉપરના ભાગમાં "કચ્છનું મોટું અને નાનું સફેદ રણ" દર્શાવવું.
3. નર્મદા નદી (ગુજરાત અને મધ્યપ્રદેશની જીવાદોરી)
   • દર્શાવવાની રીત: મધ્યપ્રદેશના અમરકંટકમાંથી નીકળી પશ્ચિમ તરફ વહીને ગુજરાતના ભરૂચ પાસે ખંભાતના અખાતને મળતી વાંકીચૂકી રેખા દોરો.
   • સંજ્ઞા: વાદળી રંગની વહેતી લાઈન (〰️).
   • ઉત્તર: મધ્ય ભારતથી ગુજરાતના કિનારા સુધી વહેતી નદી દોરી "નર્મદા નદી" નામ લખવું.
4. સાબરમતી નદી (ગુજરાતની મુખ્ય નદી)
   • દર્શાવવાની રીત: રાજસ્થાનની અરવલ્લી પહાડીઓમાંથી નીકળી સાબરકાંઠા થઈને ગાંધીનગર, અમદાવાદ થઈને વૌઠા પાસે દરિયાને મળતી નદી.
   • સંજ્ઞા: વાદળી વહેતી રેખા (〰️) જે ઉત્તર ગુજરાતથી શરૂ થાય છે.
   • ઉત્તર: નકશા પર સાબરમતી નદી દર્શાવી તેના કિનારે "અમદાવાદ" દર્શાવવું.
5. લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ અને અંદમાન-નિકોબાર ટાપુઓ
   • દર્શાવવાની રીત:
     લક્ષદ્વીપ: પશ્ચિમે અરબ સાગરમાં કેરળના કિનારાની ડાબી બાજુએ આવેલા નાના ટાપુઓનો સમૂહ.
     અંદમાન-નિકોબાર: પૂર્વમાં બંગાળના ઉપસાગરમાં આવેલા મધ્યમ કદના ઊભા લાંબા ટાપુઓનો સમૂહ.
   • સંજ્ઞા: ગોળાકાર નાના ટાપુ ચિહ્ન (🟢).
   • ઉત્તર: પશ્ચિમ સાગરમાં "લક્ષદ્વીપ" અને પૂર્વ સાગરમાં "અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ" ટાંકીને યોગ્ય નામ દર્શાવવું.

1. પાટણ (રાણીની વાવ - સોલંકી પાટનગર)
   • દર્શાવવાની રીત: ઉત્તર ગુજરાતમાં મહેસાણા અને બનાસકાંઠાની વચ્ચે સરસ્વતી નદી કિનારે આવેલું નગર દર્શાવો.
   • સંજ્ઞા: ઐતિહાસિક કિલ્લો અથવા સ્મારક ચિહ્ન (🏰).
   • ઉત્તર: ઉત્તર ભાગમાં ટપકું કરી "પાટણ (વર્લ્ડ હેરિટેજ રાણીની વાવ)" દર્શાવવું.
2. મોઢેરા (ભવ્ય સૂર્યમંદિર)
   • દર્શાવવાની રીત: મહેસાણા જિલ્લામાં પુષ્પાવતી નદી કિનારે આવેલું પ્રખ્યાત મંદિર સ્થાન.
   • સંજ્ઞા: લાલ ત્રિકોણ અથવા મંદિર સંજ્ઞા (🛕).
   • ઉત્તર: પાટણની થોડી નીચે "મોઢેરા સૂર્યમંદિર" દર્શાવવું.
3. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (એશિયાઈ સિંહનું એકમાત્ર આશ્રયસ્થાન)
   • દર્શાવવાની રીત: સૌરાષ્ટ્ર દ્વીપકલ્પના છેક નીચેના ભાગે જૂનાગઢ અને ગીર-સોમનાથ જિલ્લાના જંગલ વિસ્તાર.
   • સંજ્ઞા: હરિયાળું જંગલ ચિહ્ન અથવા વૃક્ષ પ્રતીક (🌳).
   • ઉત્તર: ગીરની ટેકરીઓ પાસે "ગીર અભયારણ્ય (એશિયાઈ સિંહો)" લખવું.
4. ગુજરાતના ભૂકંપ સંભવિત ઝોન V અને IV ના મુખ્ય વિસ્તારો
   • દર્શાવવાની રીત: કચ્છ જિલ્લો (સૌથી વધુ જોખમી ઝોન V) અને જામનગર-બનાસકાંઠા (ઝોન IV) ના પટ્ટાઓ દર્શાવો.
   • સંજ્ઞા: લાલ ઊભી રેખાઓ (🛑) અથવા ત્રાસી કંપન રેખાઓ.
   • ઉત્તર: સમગ્ર કચ્છ પ્રદેશ પર ઘેરા લાલ રંગથી શેડિંગ કરી "ઝોન-V ભૂકંપ કેન્દ્ર (અંજાર, ભુજ)" દર્શાવવું.
5. ઐતિહાસિક બંદરો - ભરૂચ અને ખંભાત
   • દર્શાવવાની રીત:
     ખંભાત: આણંદ જિલ્લાની નીચે ખંભાતના અખાતનો છેક અંદરનો ખાંચો.
     ભરૂચ: નર્મદા નદીના મુખ આગળ ખંભાતના અખાતના પૂર્વ કિનારે આવેલું બંદર.
   • સંજ્ઞા: વહાણ લંગર સંજ્ઞા (⚓).
   • ઉત્તર: અખાતના વળાંકો પર "ખંભાત (સ્તંભતીર્થ)" અને થોડી નીચે નર્મદા કાંઠે "ભરૂચ (ભૃગુકચ્છ)" દર્શાવવું.

1. વિષુવવૃત્ત (Equator - 0° અક્ષાંશ)
   • વર્ણન: પૃથ્વીની બરાબર મધ્યમાંથી પસાર થતી સૌથી મોટી અને ગરમ અક્ષાંશ રેખા.
   • સ્થાન: ગોળાના કેન્દ્રમાં આડી સીધી લાઈન દોરો.
2. કર્કવૃત્ત (Tropic of Cancer - 23.5° N) અને મકરવૃત્ત (Tropic of Capricorn - 23.5° S)
   • વર્ણન:
     કર્કવૃત્ત: વિષુવવૃત્તની ઉત્તરે આશરે ૨૩.૫ અંશે આવેલી રેખા જે ભારતની મધ્યમાંથી પણ પસાર થાય છે.
     મકરવૃત્ત: વિષુવવૃત્તની દક્ષિણે ૨૩.૫ અંશે આવેલી અક્ષાંશ રેખા.
3. ઉષ્ણ કટિબંધ (Torrid Zone)
   • વર્ણન: ૨૩.૫° ઉત્તર (કર્કવૃત્ત) થી ૨૩.૫° દક્ષિણ (મકરવૃત્ત) વચ્ચેનો પ્રદેશ જ્યાં આખું વર્ષ સૂર્યના કિરણો બરાબર સીધા પડે છે, અને ભારે ગરમી અને વરસાદ રહે છે.
   • શેડિંગ: લાલ કે ઘાટો શેડિંગ.
4. સમશીતોષ્ણ કટિબંધ (Temperate Zone)
   • વર્ણન: બંને ગોળાર્ધમાં ૨૩.૫° થી ૬૬.૫° (ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવવૃત્ત) વચ્ચેનો પ્રદેશ, જ્યાં સૂર્યના કિરણો મધ્યમ ત્રાસા પડે છે અને તાપમાન સમધારણ (ન અતિ ગરમ, ન અતિ ઠંડું) રહે છે.
   • શેડિંગ: લીલો કે પીળો શેડિંગ.
5. શીત કટિબંધ (Frigid Zone)
   • વર્ણન: બંને ગોળાર્ધમાં ૬૬.૫° (ધ્રુવવૃત્ત) થી છેક ૯૦° (ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવ) વચ્ચેનો પ્રદેશ, જ્યાં સૂર્યના કિરણો અતિશય ત્રાંસા પડે છે અને વર્ષના બારેમાસ થીજી જતી ઠંડી અને બરફ છવાયેલો રહે છે.
   • શેડિંગ: ભૂરો કે સફેદ શેડિંગ.