વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 5 સજીવનો પાયાનો એકમ: સ્વાધ્યાય

૧. પ્રાણીકોષની સાથે વનસ્પતિકોષની તુલના કરો અને તેમના તફાવત આપો.

મુદ્દો	વનસ્પતિકોષ	પ્રાણીકોષ
(1) કોષદીવાલ	હાજર હોય છે (સેલ્યુલોઝની બનેલી).	ગેરહાજર હોય છે.
(2) હરિતકણ	હાજર હોય છે (પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે).	ગેરહાજર હોય છે.
(3) રસધાની	મોટી, કેન્દ્રસ્થ રસધાની હાજર હોય છે.	નાની રસધાનીઓ અથવા ગેરહાજર હોય છે.
(4) તારાકેન્દ્ર	ગેરહાજર હોય છે (સામાન્ય રીતે).	હાજર હોય છે.

૨. આદિકોષકેન્દ્રી કોષ એ સુકોષકેન્દ્રી કોષથી કેવી રીતે ભિન્ન છે ?

મુદ્દો	આદિકોષકેન્દ્રી કોષ	સુકોષકેન્દ્રી કોષ
(1) કદ	સામાન્યતઃ નાનું (1-10 μm).	સામાન્યતઃ મોટું (5-100 μm).
(2) કોષકેન્દ્ર	કોષકેન્દ્રપટલની ગેરહાજરીને લીધે કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ અસ્પષ્ટ હોય છે (જેને ન્યુક્લિઓઇડ કહે છે).	સુસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર હોય છે, જે કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા આવરિત હોય છે.
(3) રંગસૂત્ર	સામાન્ય રીતે એકલ (એક) રંગસૂત્ર હોય છે.	એક કરતાં વધારે રંગસૂત્રો હોય છે.
(4) પટલીય અંગિકાઓ	કણાભસૂત્ર, ગોલ્ગીપ્રસાધન, અંતઃકોષરસજાળ વગેરે ગેરહાજર હોય છે.	પટલીય અંગિકાઓ (કણાભસૂત્ર, ગોલ્ગી વગેરે) હાજર હોય છે.

૩. જો કોષરસપટલ ઈજાગ્રસ્ત બને કે તૂટી જાય તો શું થશે ?

કોષરસપટલ એ કોષનું બાહ્ય આવરણ છે (પ્રાણીકોષમાં) અને તે પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ તરીકે વર્તે છે. તે કોષના અંદરના દ્રવ્યોને બાહ્ય પર્યાવરણથી અલગ રાખે છે.

જો કોષરસપટલ ઈજાગ્રસ્ત બને કે તૂટી જાય, તો:

(1) કોષ અને બાહ્ય પર્યાવરણ વચ્ચે પદાર્થોની અવરજવરનું નિયમન તૂટી જશે.
(2) કોષની અંદરનું દ્રવ્ય (કોષરસ અને અંગિકાઓ) બહારના પર્યાવરણમાં ભળી જશે.
(3) આના પરિણામે કોષ પોતાનું આયોજન ગુમાવશે અને અંતે કોષ મૃત્યુ પામશે.

૪. જો ગોલ્ગી પ્રસાધનનો અભાવ હોય તો કોષના જીવનનું શું થાય ?

ગોલ્ગી પ્રસાધન કોષમાં અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ કાર્યો કરે છે. જો ગોલ્ગી પ્રસાધનનો અભાવ હોય, તો:

(1) અંતઃકોષરસજાળ (ER) દ્વારા સંશ્લેષિત દ્રવ્યો (પ્રોટીન, લિપિડ્સ) નું પેકેજિંગ અને રૂપાંતરણ અટકી જશે.
(2) આ દ્રવ્યોને કોષની અંદર કે બહારના લક્ષ્ય સ્થાનો સુધી મોકલી શકાશે નહીં.
(3) લાયસોઝોમ્સનું નિર્માણ થશે નહીં, જેના કારણે કોષનો કચરો દૂર કરવાની પ્રણાલી (Waste Disposal System) નિષ્ફળ જશે.
(4) કેટલાક કિસ્સાઓમાં, સરળ શર્કરાઓમાંથી જટિલ શર્કરાઓનું નિર્માણ અટકી જશે.

આમ, ગોલ્ગી પ્રસાધનના અભાવે કોષની સ્રાવ, સંગ્રહ અને રૂપાંતરણની ક્રિયાઓ અટકી જતાં કોષનું જીવન શક્ય બનશે નહીં.

૫. કઈ અંગિકા કોષના ઊર્જાઘર/શક્તિઘર તરીકે ઓળખાય છે ? શા માટે ?

અંગિકા: કણાભસૂત્ર (Mitochondria).

કારણ:

(1) જીવનની વિવિધ રાસાયણિક પ્રવૃત્તિઓ માટે જરૂરી ઊર્જા ATP (એડિનોસાઇન ટ્રાયફૉસ્ફેટ) ના સ્વરૂપમાં કણાભસૂત્રો દ્વારા મુક્ત થાય છે.
(2) કણાભસૂત્રમાં કોષીય શ્વસનની ક્રિયા થાય છે, જે ખોરાક (ગ્લુકોઝ) માંથી ઊર્જા મુક્ત કરે છે અને તેને ATP માં સંગ્રહિત કરે છે.
(3) આ ATP ને કોષના ઊર્જાચલણ (Energy Currency) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. શરીર આ સંગ્રહિત ઊર્જાનો ઉપયોગ યાંત્રિક કાર્ય અને નવા રાસાયણિક સંયોજનો બનાવવા માટે કરે છે.

૬. કોષરસપટલનું બંધારણ કરતાં લિપિડ્સ અને પ્રોટીન્સનું સંશ્લેષણ ક્યાં થાય છે ?

કોષરસપટલના બંધારણ માટે જરૂરી લિપિડ્સ અને પ્રોટીન્સનું સંશ્લેષણ અંતઃકોષરસજાળ (Endoplasmic Reticulum - ER) માં થાય છે:

પ્રોટીન્સ: ખરબચડી/કણિકામય અંતઃકોષરસજાળ (RER) ની સપાટી પર આવેલા રિબોઝોમ્સ દ્વારા પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ થાય છે.
લિપિડ્સ (ચરબીના અણુ): લીસી અંતઃકોષરસજાળ (SER) લિપિડ્સના નિર્માણમાં મદદરૂપ થાય છે.

આ ક્રિયાને પટલના જૈવસંશ્લેષણ (Membrane Biogenesis) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

૭. અમીબા તેનો ખોરાક કેવી રીતે મેળવે છે ?

અમીબા કોષરસના અંતર્વહન (Endocytosis) નામની ક્રિયા દ્વારા તેનો ખોરાક મેળવે છે.

(1) કોષરસપટલની લવચીકતાને કારણે, અમીબા બાહ્ય પર્યાવરણમાંથી ખોરાક ગ્રહણ કરવા માટે ખોટા પગ (Pseudopodia) નામના હંગામી પ્રવર્ધોનું નિર્માણ કરે છે.
(2) આ ખોટા પગ ખોરાકના કણને ઘેરી લે છે અને તેની સાથે જોડાઈને અન્નધાની (Food Vacuole) નામની કોથળી જેવી રચના બનાવે છે.
(3) અન્નધાનીમાં ખોરાકનું પાચન થાય છે અને અપાચિત કચરો કોષરસપટલ દ્વારા બહાર ફેંકાય છે.

૮. આસૃતિ એટલે શું ?

આસૃતિ (Osmosis): પાણીના અણુઓની ગતિ જ્યારે પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ (Selectively Permeable Membrane) દ્વારા થાય છે, તેને આસૃતિ કહે છે.

આ પ્રક્રિયામાં પાણી, પાણીના વધુ સંકેન્દ્રણ (મંદ દ્રાવણ) તરફથી પાણીના ઓછા સંકેન્દ્રણ (સાંદ્ર દ્રાવણ) તરફ વહન પામે છે.

૯. નીચેનો આસૃતિનો પ્રયોગ કરો: [...]

(i) શા માટે કપ B અને Cમાં ખાલી જગ્યામાં પાણી એકઠું થાય છે ? સમજાવો.

કપ B (ખાંડ) અને કપ C (મીઠું) માં, બટાટાના કોષો પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ તરીકે વર્તે છે. બટાટાના કપની અંદર ખાંડ/મીઠાને કારણે દ્રાવણની સાંદ્રતા વધુ હોય છે (પાણી ઓછું). પાત્રમાં બહારનું પાણી મંદ હોવાથી (પાણી વધુ), આસૃતિ (Osmosis) ની ક્રિયા દ્વારા પાણી બટાટાના કોષો મારફતે કપની અંદરની ખાલી જગ્યામાં એકઠું થાય છે.
(ii) શા માટે બટાટાનો કપ A આ પ્રયોગ માટે આવશ્યક છે ?

કપ A નિયંત્રણ (Control) તરીકે કાર્ય કરે છે. તે દર્શાવે છે કે સાંદ્રતાનો તફાવત ન હોય (બહાર પણ પાણી અને કપમાં પણ ખાલી જગ્યા), તો આસૃતિ થતી નથી અને પાણી કપમાં આપમેળે ભરાતું નથી.
(iii) કપ A અને Dમાં ખાલી જગ્યામાં પાણી શા માટે એકઠું થતું નથી ? સમજાવો.
- કપ A: તેમાં સાંદ્રતાનો તફાવત સર્જવા માટે કોઈ દ્રાવ્ય (ખાંડ કે મીઠું) નથી, તેથી આસૃતિ થતી નથી.
- કપ D: આ કપ બાફેલા બટાટાનો છે. બટાટાને બાફવાથી તેના કોષો મૃત પામે છે અને કોષરસપટલ તેની પસંદગીમાન પ્રવેશશીલતાનો ગુણધર્મ ગુમાવી દે છે. આસૃતિની ક્રિયા માટે જીવંત પટલ જરૂરી હોવાથી, કપ D માં પાણી એકઠું થતું નથી.

૧૦. શરીરના સમારકામ અને વૃદ્ધિ માટે કયા પ્રકારનું કોષવિભાજન આવશ્યક છે અને જન્યુઓના નિર્માણમાં કયા પ્રકારનું કોષવિભાજન સંકળાયેલું છે ?

(1) શરીરના સમારકામ અને વૃદ્ધિ માટે: સમભાજન (Mitosis). (આ ક્રિયામાં માતૃકોષ વિભાજન પામી બે સમાન બાળકોષોનું નિર્માણ કરે છે, જેમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા માતૃકોષ જેટલી જ રહે છે.)
(2) જન્યુઓના નિર્માણ માટે (પ્રજનન માટે): અર્ધીકરણ (Meiosis). (આ ક્રિયામાં માતૃકોષ વિભાજન પામી ચાર બાળકોષો બનાવે છે, જેમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા માતૃકોષ કરતાં અડધી હોય છે.)

આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.