વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 3 પરમાણુઓ અને અણુઓ: સ્વાધ્યાય
૧. ઑક્સિજન અને બોરોન ધરાવતા એક સંયોજનના 0.24 g નમૂનામાં 0.096 g બોરોન અને 0.144 g ઑક્સિજન હાજર છે, તો વજનથી સંયોજનના ટકાવારી પ્રમાણની ગણતરી કરો.
સંયોજનનું કુલ દળ = 0.24 g
બોરોનનું દળ = 0.096 g
ઑક્સિજનનું દળ = 0.144 g
ગણતરી:
(a) બોરોનનું ટકાવારી પ્રમાણ = (બોરોનનું દળ / કુલ દળ) × 100
= (0.096 g / 0.24 g) × 100 = 0.4 × 100 = 40%
(b) ઑક્સિજનનું ટકાવારી પ્રમાણ = (ઑક્સિજનનું દળ / કુલ દળ) × 100
= (0.144 g / 0.24 g) × 100 = 0.6 × 100 = 60%
૨. 8 g ઑક્સિજનમાં જ્યારે 3 g કાર્બનનું દહન કરવામાં આવે ત્યારે 11 g કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ બને છે. જ્યારે 3 g કાર્બનને 50 g ઑક્સિજનમાં દહન કરવામાં આવે ત્યારે કેટલા ગ્રામ કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ બનશે ? રાસાયણિક સંયોગીકરણનો કયો નિયમ તમારા જવાબ માટે દિશા સૂચવે છે ?
(a) 3 g કાર્બન અને 8 g ઑક્સિજનના દહનથી 11 g કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ બને છે, જે દળ-સંચયનો નિયમ દર્શાવે છે (3+8 = 11).
(b) આ પ્રક્રિયામાં કાર્બન અને ઑક્સિજનનો દળથી ગુણોત્તર 3:8 છે. આ ગુણોત્તર હંમેશા નિશ્ચિત રહે છે.
(c) જ્યારે 3 g કાર્બનને 50 g ઑક્સિજનમાં દહન કરવામાં આવે, ત્યારે પણ કાર્બન ફક્ત 8 g ઑક્સિજન સાથે જ પ્રક્રિયા કરશે. બાકીનો (50 - 8 = 42 g) ઑક્સિજન પ્રક્રિયા કર્યા વિના બાકી રહેશે.
(d) આથી, 3 g કાર્બન અને 8 g ઑક્સિજન સંયોજાવાથી 11 g કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ બનશે.
(e) આ જવાબ નિશ્ચિત પ્રમાણના નિયમ પર આધારિત છે.
૩. બહુપરમાણ્વીય આયન એટલે શું ? ઉદાહરણ આપો.
બહુપરમાણ્વીય આયન: બે કે તેથી વધુ પરમાણુઓનો સમૂહ કે જે એકબીજા સાથે રાસાયણિક બંધથી જોડાયેલા હોય અને ચોખ્ખો વીજભાર (ધન અથવા ઋણ) ધરાવતા હોય, તેવા આયનને બહુપરમાણ્વીય આયન કહે છે.
ઉદાહરણ: એમોનિયમ આયન (NH₄⁺), સલ્ફેટ આયન (SO₄²⁻), હાઇડ્રૉક્સાઇડ આયન (OH⁻).
૪. નીચે દર્શાવેલા સંયોજનોનાં રાસાયણિક સૂત્રો લખો:
(a) મૅગ્નેશિયમ ક્લોરાઈડ
MgCl₂(b) કૅલ્શિયમ ઑક્સાઇડ
CaO(c) કૉપર નાઇટ્રેટ
Cu(NO₃)₂(d) ઍલ્યુમિનિયમ ક્લોરાઇડ
AlCl₃(e) કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટ
CaCO₃
૫. નીચે દર્શાવેલા સંયોજનોમાં હાજર રહેલ તત્ત્વોનાં નામ જણાવો:
(a) ક્વિક લાઈમ (કળી ચૂનો)
કૅલ્શિયમ ઑક્સાઇડ (CaO): કૅલ્શિયમ (Ca) અને ઑક્સિજન (O).(b) હાઈડ્રોજન બ્રોમાઇડ
હાઈડ્રોજન બ્રોમાઇડ (HBr): હાઈડ્રોજન (H) અને બ્રોમિન (Br).(c) બેકિંગ પાઉડર (ખાવાનો સોડા)
સોડિયમ હાઇડ્રોજન કાર્બોનેટ (NaHCO₃): સોડિયમ (Na), હાઈડ્રોજન (H), કાર્બન (C) અને ઑક્સિજન (O).(d) પોટૅશિયમ સલ્ફેટ
પોટૅશિયમ સલ્ફેટ (K₂SO₄): પોટૅશિયમ (K), સલ્ફર (S) અને ઑક્સિજન (O).
૬. નીચેના પદાર્થોના મોલર દળની ગણતરી કરો:
(પરમાણ્વીય દળ: C=12 u, H=1 u, S=32 u, P=31 u, O=16 u, Cl=35.5 u, N=14 u)
(a) ઈથાઈન (C₂H₂)
મોલર દળ = (2 × C) + (2 × H) = (2 × 12) + (2 × 1) = 24 + 2 = 26 u (અથવા g/mol).(b) સલ્ફર અણુ (S₈)
મોલર દળ = 8 × S = 8 × 32 = 256 u (અથવા g/mol).(c) ફૉસ્ફરસ અણુ (P₄) (ફૉસ્ફરસનું પરમાણ્વીય દળ = 31)
મોલર દળ = 4 × P = 4 × 31 = 124 u (અથવા g/mol).(d) હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ (HCl)
મોલર દળ = H + Cl = 1 + 35.5 = 36.5 u (અથવા g/mol).(e) નાઇટ્રિક ઍસિડ (HNO₃)
મોલર દળ = H + N + (3 × O) = 1 + 14 + (3 × 16) = 1 + 14 + 48 = 63 u (અથવા g/mol).
આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.