વિજ્ઞાન ધોરણ 9 પ્રકરણ 12 અન્નસ્રોતોમાં સુધારણા: સ્વાધ્યાય

સ્વાધ્યાય (Exercise)

• ૧. પાક-ઉત્પાદનની એક રીતનું વર્ણન કરો જેમાં વધારે ઉત્પાદન પ્રાપ્ત થઈ શકતું હોય.

  વધારે ઉત્પાદન પ્રાપ્ત કરવા માટેની એક રીત આંતરપાક ઉછેર પદ્ધતિ છે.

  • (1) આ પદ્ધતિમાં બે અથવા બેથી વધારે પાકને એકસાથે એક ખેતરમાં ચોક્કસ તરાહ (દા.ત., હરોળ)માં ઉગાડાય છે.
  • (2) અલગ-અલગ પોષકતત્ત્વોની જરૂરિયાતવાળા પાકની પસંદગી કરવામાં આવે છે, જેથી પોષકતત્ત્વોનો મહત્તમ ઉપયોગ થાય.
  • (3) આ પદ્ધતિથી એક જ પાકના તમામ છોડમાં જીવાત અને રોગોને ફેલાતા અટકાવી શકાય છે.
  • (4) પરિણામે, બંને પાકથી સારું ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે અને નુકસાન થવાની સંભાવના ઘટે છે. (ઉદા. સોયાબીન + મકાઈ).

• ૨. ખેતરોમાં સેન્દ્રિય ખાતર અને રાસાયણિક ખાતરનો ઉપયોગ શા માટે કરાય છે ?

  ખેતરોમાં સેન્દ્રિય ખાતર અને રાસાયણિક ખાતરનો ઉપયોગ જમીનને પોષકતત્ત્વોથી સમૃદ્ધ કરવા અને ફળદ્રુપતા વધારવા માટે કરાય છે.

  • (1) વનસ્પતિઓની સારી વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ (પર્ણો, શાખાઓ, પુષ્પો) અને સ્વસ્થ વિકાસ માટે પોષકતત્ત્વો (જેમ કે નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ) ની જરૂર હોય છે.
  • (2) સેન્દ્રિય ખાતર જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થો ઉમેરીને જમીનનું બંધારણ સુધારે છે અને જલસંગ્રહ-ક્ષમતા વધારે છે.
  • (3) રાસાયણિક ખાતરો વનસ્પતિને જરૂરી પોષકતત્ત્વો ઝડપથી પૂરા પાડે છે, જેનાથી પાકનું ઉત્પાદન વધે છે.

• ૩. આંતર પાક અને પાકની ફેરબદલીથી કયા લાભ થાય છે ?

  આંતર પાક પદ્ધતિના લાભ:

  • (1) જમીનમાં પોષકતત્ત્વોનો મહત્તમ ઉપયોગ થાય છે.
  • (2) એક પાકમાં રોગ કે જીવાત ફેલાય તોપણ બીજા પાકને બચાવી શકાય છે, આમ નુકસાનનું જોખમ ઘટે છે.
  • (3) નીંદણને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે.

  પાકની ફેરબદલીના લાભ:

  • (1) જમીનની ફળદ્રુપતા જળવાઈ રહે છે (દા.ત., કઠોળના પાક પછી ધાન્ય પાક લેવાથી નાઇટ્રોજનની પૂર્તિ થાય છે).
  • (2) તે જમીનમાં રોગો અને જીવાતોનું પ્રમાણ ઘટાડે છે.
  • (3) નીંદણ પર નિયંત્રણ લાવી શકાય છે.
  • (4) એક વર્ષમાં બે અથવા ત્રણ પાક દ્વારા સારું ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે.

• ૪. જનીનિક બદલાવ (genetic modification) શું છે ? કૃષિ પદ્ધતિઓમાં તે કેવી રીતે ઉપયોગી છે ?

  જનીનિક બદલાવ: પાકની જાતમાં સુધારણા કરવાની આ એક પદ્ધતિ છે, જેમાં કોઈ પાકના જનીન દ્રવ્યમાં બહારથી અન્ય ઇચ્છિત લક્ષણોવાળા જનીનને ઉમેરવામાં આવે છે. આના પરિણામ સ્વરૂપે જે પાક મળે છે તેને જનીનિક રૂપાંતરિત પાક (Genetically Modified Crops - GMCs) કહે છે.

  કૃષિમાં ઉપયોગીતા:

  • (1) વધુ ઉત્પાદન આપતી જાતો મેળવી શકાય છે.
  • (2) પાકની ગુણવત્તામાં સુધારો કરી શકાય છે (દા.ત., પ્રોટીનની ગુણવત્તા).
  • (3) જૈવિક (રોગો, કીટકો) અને અજૈવિક (દુષ્કાળ, ક્ષારતા, ઠંડી) પરિબળો સામે પ્રતિરોધકતા ધરાવતી જાતો વિકસાવી શકાય છે.
  • (4) પાકના પરિપક્વન સમયમાં ફેરફાર કરી શકાય છે.

• ૫. સંગ્રહિત અનાજને નુકસાન કેવી રીતે થાય છે?

  સંગ્રહિત અનાજને નુકસાન કરનારાં પરિબળો મુખ્યત્વે બે પ્રકારનાં છે:

  • (1) જૈવિક ઘટકો: કીટકો (ઇયળ, ધનેડાં), ઉંદર, પક્ષીઓ, ફૂગ, ઇતરડી (માઇટ્સ) અને બૅક્ટેરિયા દ્વારા અનાજને નુકસાન થાય છે.
  • (2) અજૈવિક ઘટકો: સંગ્રહસ્થાનનું અયોગ્ય તાપમાન અને હવામાં રહેલ ભેજનું અયોગ્ય પ્રમાણ અનાજને નુકસાન પહોંચાડે છે.

  આ પરિબળોને કારણે અનાજની ગુણવત્તામાં ઘટાડો, વજનમાં ઘટાડો, નબળી અંકુરણ-ક્ષમતા અને નીપજનો રંગ દૂર થવા જેવી સમસ્યાઓ થાય છે.

• ૬. ખેડૂતો માટે સારી પશુપાલન પદ્ધતિઓ કેવી રીતે લાભદાયક છે ?

  સારી પશુપાલન પદ્ધતિઓ ખેડૂતો માટે નીચે મુજબ લાભદાયક છે:

  • (1) દૂધ ઉત્પાદનમાં વધારો: સારી માવજત અને સમતોલ આહારથી દુધાળાં પશુઓનો દુગ્ધસ્રવણકાળ વધારી શકાય છે, જેનાથી દૂધનું ઉત્પાદન વધે છે અને ખેડૂતની આવક વધે છે.
  • (2) રોગ નિયંત્રણ: પશુઓના સ્વાસ્થ્ય અને સ્વચ્છ નિવાસસ્થાન (ગમાણ) નું ધ્યાન રાખવાથી તથા રસીકરણ કરાવવાથી પશુઓ રોગોથી બચે છે, જેથી દૂધ-ઉત્પાદન જળવાઈ રહે છે અને પશુઓનું મૃત્યુ થતું અટકે છે.
  • (3) સારી જાત: સારી પદ્ધતિઓ દ્વારા ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી અને રોગપ્રતિકારક ક્ષમતા ધરાવતી સંતતિ મેળવી શકાય છે.

• ૭. પાલતુ પશુઉછેરથી શું લાભ થાય છે ?

  પાલતુ પશુઉછેર (પશુપાલન) ના બે મુખ્ય હેતુઓ છે, જેનાથી નીચે મુજબ લાભ થાય છે:

  • (1) દૂધ ઉત્પાદન: ગાય, ભેંસ જેવાં દુધાળાં પશુઓ (Dairy animals) દૂધ ઉત્પાદન માટે ઉછેરવામાં આવે છે, જે ખોરાકનો મુખ્ય સ્રોત અને આવકનું સાધન છે.
  • (2) ખેતી સંલગ્ન શ્રમકાર્ય: બળદ જેવાં ભારવાહક પશુઓ (Draught animals) ખેતીનાં કાર્યો જેવાં કે ખેડવું, સિંચાઈ કરવી અને ભારવહન (ગાડું ખેંચવું) જેવાં કાર્યો માટે લાભદાયક છે.

• ૮. ઉત્પાદન વધારવા સંદર્ભે મરઘાંપાલન, મત્સ્યઉછેર અને મધમાખી-ઉછેરમાં શું સમાનતાઓ છે ?

  ઉત્પાદન વધારવા માટે મરઘાંપાલન, મત્સ્યઉછેર અને મધમાખી-ઉછેર, આ ત્રણેયમાં નીચેની પ્રબંધન પ્રણાલીઓ (Management Systems) માં સમાનતા જોવા મળે છે:

  • (1) જાત સુધારણા: ત્રણેયમાં વધુ ઉત્પાદન આપતી અને રોગપ્રતિકારક ક્ષમતા ધરાવતી જાતો (દા.ત., મરઘીમાં સંકરણ, મધમાખીમાં ઇટાલિયન જાત) વિકસાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.
  • (2) યોગ્ય આહાર: ત્રણેયમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળો અને પોષણયુક્ત આહાર (દા.ત., બ્રોઈલર માટે પ્રોટીનયુક્ત, મધમાખી માટે પૂરતા પુષ્પો) આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે.
  • (3) રોગ નિયંત્રણ અને સ્વચ્છતા: ત્રણેય પદ્ધતિઓમાં રોગો અને જંતુઓનું નિયંત્રણ કરવા, સ્વચ્છતા જાળવવા અને રસીકરણ (જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં) પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે.

• ૯. મત્સ્ય-શિકાર (capture fishing), દરિયાઈ મત્સ્યસંવર્ધન (mariculture) અને જલસંવર્ધન (aquaculture)માં શું તફાવત છે ?

  મત્સ્ય-શિકાર (Capture Fishing)	દરિયાઈ મત્સ્યસંવર્ધન (Mariculture)	જલસંવર્ધન (Aquaculture)
  આ પદ્ધતિમાં પ્રાકૃતિક સ્રોત (સમુદ્ર, નદી, તળાવ) માંથી માછલીઓ પકડવામાં આવે છે.	આ પદ્ધતિમાં સમુદ્રી પાણીમાં (દરિયાઈ નિવસનતંત્રમાં) માછલીઓનું સંવર્ધન (ઉછેર) કરવામાં આવે છે.	આ પદ્ધતિમાં મીઠા પાણી (નદી, તળાવ) અને ખારા પાણી (સમુદ્ર, ખાડી) બંનેમાં માછલીઓનું સંવર્ધન કરવામાં આવે છે.
  તેમાં માછલીઓનો ઉછેર થતો નથી, માત્ર શિકાર થાય છે.	તે જલસંવર્ધનનો જ એક પ્રકાર છે, જે ફક્ત દરિયાઈ પાણી પૂરતો સીમિત છે.	તેમાં મત્સ્ય-સંવર્ધન (મીઠું પાણી) અને દરિયાઈ મત્સ્યસંવર્ધન બંનેનો સમાવેશ થાય છે.

આ પ્રકરણનો સ્વાધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.