વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 9 ઘર્ષણ : સ્વાધ્યાય

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. 1. તમારી પસંદગીની રમતમાં ઘર્ષણની શું ભૂમિકા છે ? આ રમતના થોડાં એવાં ચિત્રો એકત્ર કરો, જેમાં રમતી વખતે ઘર્ષણ મદદ કરે છે અથવા વિરોધ કરે છે. આ ચિત્રોને યોગ્ય શીર્ષક (caption) સાથે તમારા વર્ગખંડમાં બુલેટિન બૉર્ડ પર પ્રદર્શિત કરો.

   રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, ફૂટબૉલ કે બાસ્કેટબોલ જેવી રમત પસંદ કરીને તેમાં ઘર્ષણની ભૂમિકા સમજાવવી. ઉદાહરણ તરીકે, ફૂટબૉલમાં ખેલાડીના બૂટ અને મેદાન વચ્ચેનું ઘર્ષણ તેને દોડવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે દડા અને મેદાન વચ્ચેનું ઘર્ષણ દડાની ગતિને ધીમી પાડે છે. આના ચિત્રો એકત્ર કરીને બુલેટિન બોર્ડ પર પ્રદર્શિત કરવા.

2. 2. કલ્પના કરો કે ઘર્ષણ એકાએક અદૃશ્ય થઈ જાય છે. આનાથી જીવનમાં કેવી અસરો થશે. આવી દસ પરિસ્થિતિઓની યાદી બનાવો.

   રૂપરેખા: જો ઘર્ષણ અદૃશ્ય થઈ જાય તો નીચે મુજબની પરિસ્થિતિઓ સર્જાઈ શકે છે:

   1. ચાલી કે દોડી શકાશે નહીં.
   2. પેન કે પેન્સિલથી લખી શકાશે નહીં.
   3. વાહનોની ગતિ શરૂ થઈ શકશે નહીં, તેમને રોકી શકાશે નહીં, અને તેમની દિશા બદલી શકાશે નહીં.
   4. સામાનને પકડી રાખવો અશક્ય બનશે.
   5. ઈમારતોનું નિર્માણ થઈ શકશે નહીં.
   6. ગાંઠ બાંધી શકાશે નહીં.
   7. કોઈ પણ વસ્તુ ક્યારેય સ્થિર થશે નહીં.
   8. ખોરાક ચાવી શકાશે નહીં.
   9. ચોકથી બ્લેકબોર્ડ પર લખી શકાશે નહીં.
   10. મીણબત્તી સળગાવી શકાશે નહીં.

3. 3. કોઈ એવી દુકાનની મુલાકાત લો, જે રમત માટેનાં જૂતાં વેચે છે. જુદી જુદી રમતો માટેનાં જૂતાંનાં તળિયાં(Sole)નું અવલોકન કરો. તમારા અવલોકનો વર્ણવો.

   રૂપરેખા: રમત માટેનાં જૂતાં વેચતી દુકાનની મુલાકાત લઈને ક્રિકેટ, ફૂટબૉલ, દોડ, અને બાસ્કેટબૉલ જેવા ખેલ માટેના જૂતાંના તળિયાનું અવલોકન કરવું. અવલોકનમાં નોંધવું કે ફૂટબૉલના જૂતાંમાં ખીલીઓ હોય છે જેથી મેદાનમાં સારી પકડ મળે, જ્યારે દોડવાના જૂતાંના તળિયામાં પણ વિશિષ્ટ ખાંચાઓ હોય છે. આ બધાનું કારણ ઘર્ષણ વધારવાનું છે.

4. 4. એક રમકડું બનાવો – માચીસની એક ખાલી પેટી લો. તેની ટ્રે બહાર કાઢો. નીચેની આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ કોઈ બોલપેનની વપરાયેલી રિફીલ લઈને તેને ટ્રૅની પહોળાઈ જેટલી કાપો. રિફીલને આકૃતિ 9.18માં દર્શાવ્યા મુજબ બે પિનોની મદદથી ટ્રૅના ઉપરના ભાગમાં લગાવો. ટ્રેની સામસામેની બાજુ પર બે છિદ્રો બનાવો. ધ્યાન રાખો કે છિદ્ર એટલા મોટા હોવા જોઈએ કે જેથી દોરીને છિદ્રોમાંથી સરળતાથી પસાર કરી શકાય. એક મીટર લાંબી દોરી લઈને તેને આકૃતિમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે છિદ્રોમાંથી પસાર કરો. દોરીના બે છેડે મણકા બાંધી દો જેથી તે ટ્રેના છિદ્રમાંથી બહાર ન નીકળી જાય. હવે ટ્રેમાં માચીસની પેટીનું ઢાંકણું લગાવી દો. માચીસની પેટી દોરીથી લટકાવો. દોરીને ઢીલી છોડી દો. માચીસની પેટી ગુરુત્વ બળને કારણે નીચે પડવાનું શરૂ કરશે. હવે દોરીને કસીને બાંધી દો અને જુઓ શું થાય છે. તમારું અવલોકન સમજાવો. શું તમે તેને ઘર્ષણ સાથે સાંકળી શકો ?

   રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીઓએ માચીસની પેટીમાંથી રમકડું બનાવીને અવલોકન કરવું. જ્યારે દોરી ઢીલી હોય ત્યારે માચીસની પેટી સરળતાથી નીચે પડશે. પરંતુ, જ્યારે દોરીને કસીને બાંધવામાં આવશે ત્યારે દોરી અને રિફિલ વચ્ચે ઘર્ષણ લાગશે, જેના કારણે માચીસની પેટી ધીમી પડશે અથવા સ્થિર થઈ જશે. આ ઘર્ષણ ગુરુત્વ બળનો વિરોધ કરશે.