વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 10 ધ્વનિ : સ્વાધ્યાય

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ

1. 1. તમારી શાળામાં સંગીતના ઓરડાની મુલાકાત લો. તમે તમારા વિસ્તારના સંગીતકારોની પણ મુલાકાત લઈ શકો. સંગીત વાદ્યોની એક યાદી બનાવો. આ વાદ્યોના તે ભાગોના નામ લખો જે ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરતી વખતે કંપિત થાય છે.

   રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં વિદ્યાર્થીઓએ શાળાના સંગીત રૂમ અથવા સંગીતકારની મુલાકાત લઈને સંગીત વાદ્યોની યાદી તૈયાર કરવી. કોષ્ટક 10.1માં દર્શાવ્યા મુજબ, દરેક વાદ્યનો કયો ભાગ ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરવા માટે કંપન કરે છે તેની નોંધ લેવી. જેમ કે, વીણા માટે તણાયેલી દોરી અને તબલાં માટે ખેંચાયેલી સપાટી.

2. 2. જો તમે કોઈ સંગીત વાદ્ય વગાડતા હો, તો તેને વર્ગમાં લઈ આવો અને તે કેવી રીતે વગાડો છો તેનું નિદર્શન કરો.

   રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીઓ પોતાની આવડત મુજબ કોઈ સંગીત વાદ્ય, જેમ કે હાર્મોનિયમ કે ગિટાર, વર્ગમાં લાવીને તે કેવી રીતે ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે તેનું નિદર્શન કરી શકે છે. તેઓ સમજાવી શકે છે કે કયા ભાગના કંપનથી ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે.

3. 3. પ્રખ્યાત ભારતીય સંગીતકારો અને તેઓ જે વાદ્ય વગાડે છે તેની યાદી તૈયાર કરો.

   રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, પ્રખ્યાત ભારતીય સંગીતકારો, જેમ કે પંડિત રવિશંકર (સિતાર), ઉસ્તાદ ઝાકીર હુસેન (તબલાં), હરિપ્રસાદ ચૌરસિયા (વાંસળી), અને શિવકુમાર શર્મા (સંતૂર) જેવા નામોની યાદી તૈયાર કરવી. દરેક સંગીતકાર સામે તેમના વાદ્યનું નામ લખવું.

4. 4. એક લાંબી દોરી લો. તમારા હાથ તમારા કાન પર રાખો અને કોઈ મિત્રને તમારા માથા અને હાથ ફરતે આ દોરી વીંટાળવાનું કહો. તેને દોરી સખત રીતે ખેંચીને તેના છેડાઓ એક હાથમાં પકડવાનું કહો. હવે, તેને પોતાની આંગળી અને અંગૂઠાને દબાવીને (tight) દોરી પર ફેરવવાનું કહો. શું તમને મેઘગર્જના જેવો ગડગડાટ સંભળાય છે ? હવે, જ્યારે તમારો કોઈ અન્ય મિત્ર તમારી બંનેની પાસે ઊભો હોય ત્યારે આ પ્રવૃત્તિનું પુનરાવર્તન કરો. શું તે કોઈ ધ્વનિ સાંભળી શકે છે ?

   રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ધ્વનિ ઘન માધ્યમમાં પ્રસરણ પામે છે. જ્યારે દોરીને કાન પાસે રાખીને ફેરવવામાં આવે ત્યારે ધ્વનિ દોરીમાંથી પ્રસરણ પામીને કાન સુધી પહોંચે છે અને ગડગડાટ સંભળાય છે. પરંતુ, દૂર ઊભેલો મિત્ર આ ધ્વનિ સાંભળી શકશે નહીં કારણ કે તે હવામાંથી પ્રસરણ પામી શકતો નથી. આ દર્શાવે છે કે ઘન પદાર્થ ધ્વનિનો સારો વાહક છે.

5. 5. રમકડાંના બે ટેલિફોન બનાવો. આકૃતિ 10.20માં દર્શાવ્યા મુજબ તેમનો ઉપયોગ કરો. ખાતરી કરો કે બંને દોરી સખત રીતે ખેંચાયેલી અને એકબીજાને સ્પર્શ કરતી હોય. તમારામાંથી કોઈ એક કંઈક બોલો. શું બાકીના ત્રણેય તે સાંભળી શકે છે ? કેટલા વધારે મિત્રોને તમે આ રીતે જોડી શકો છો તે જુઓ. તમારા અવલોકનો સમજાવો.

   રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિ પણ દર્શાવે છે કે ઘન પદાર્થ (દોરી) ધ્વનિનું પ્રસરણ કરી શકે છે. જ્યારે એક મિત્ર ડબ્બામાં બોલે છે, ત્યારે ધ્વનિના કંપનો દોરીમાંથી પસાર થઈને બીજા ડબ્બા સુધી પહોંચે છે. આ પ્રવૃત્તિમાં જેટલી દોરી ચુસ્ત ખેંચાયેલી હશે, તેટલો ધ્વનિ સ્પષ્ટ સંભળાશે. આ દ્વારા ધ્વનિના પ્રસરણ માટે ઘન માધ્યમની જરૂરિયાત સમજાવી શકાય.

6. 6. તમારા વિસ્તારમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ ઉત્પન્ન કરતા સ્રોતોને ઓળખો. તમારા માતાપિતા, મિત્રો અને પાડોશીઓ સાથે તેની ચર્ચા કરો. ધ્વનિ પ્રદૂષણનું કેવી રીતે નિયંત્રણ કરી શકાય તેનું સૂચન કરો. એક ટૂંકો અહેવાલ તૈયાર કરો અને વર્ગમાં તેને રજૂ કરો.

   રૂપરેખા: વિદ્યાર્થીએ પોતાના વિસ્તારમાં જોવા મળતા ધ્વનિ પ્રદૂષણના સ્રોતો, જેમ કે વાહનો, લાઉડસ્પીકર, અને બાંધકામની પ્રવૃત્તિઓ, ઓળખવા. ધ્વનિ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટેના સૂચનોમાં વૃક્ષો વાવવા, હોર્નનો ઉપયોગ ઓછો કરવો, અને વાહનોમાં સાયલેન્સર લગાવવા જેવા ઉપાયો આપી શકાય છે. આ મુદ્દાઓ પર અહેવાલ તૈયાર કરવો.