વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 13 પ્રકાશ : સ્વાધ્યાય
૧. ખાલી જગ્યા પૂરો :
-
1. આપાત કિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને અરીસાને દોરેલ લંબ (નોર્મલ) બધા જ ............. સમતલમાં હોય છે.
એક જ -
2. સમતલ અરીસામાં વસ્તુનો પ્રતિબિંબ અને અરીસા વચ્ચેનું અંતર ............. હોય છે, અને પ્રતિબિંબ ............. હોય છે.
સમાન, આભાસી -
3. જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય નહિ, તેને ............. પ્રતિબિંબ કહે છે.
આભાસી -
4. લઘુદ્રષ્ટિની ખામી માટે ............. લેન્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
અંતર્ગોળ
૨. નીચે આપેલાં વિધાનો માટે સાચાની સામે T અને ખોટાની સામે F લખો :
-
1. સમતલ અરીસા પર રચાતું પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક હોય છે.
F -
2. બહિર્ગોળ લેન્સ હંમેશાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચે છે.
F -
3. જો અરીસામાં કોઈ વ્યક્તિ પોતાનું માથું જમણી બાજુ ઝુકાવે, તો પ્રતિબિંબમાં વ્યક્તિ પોતાનું માથું ડાબી બાજુ ઝુકાવેલું દેખાય છે.
T -
4. વસ્તુને પડદા પર મેળવવા માટે બહિર્ગોળ લેન્સનો ઉપયોગ થાય છે.
T -
5. માણસના કાન માટે શ્રાવ્ય મર્યાદા આશરે 20Hz થી 20000Hz હોય છે.
T
૩. નીચેનાનો તફાવત આપો :
-
1. વાસ્તવિક અને આભાસી પ્રતિબિંબ
વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ આભાસી પ્રતિબિંબ 1. આ પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય છે.
2. તે હંમેશાં ઊલટું હોય છે.
3. આ પ્રતિબિંબ લેન્સ દ્વારા પ્રકાશના કિરણોના વાસ્તવિક સંપાતથી રચાય છે.
1. આ પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી.
2. તે હંમેશાં સીધું હોય છે.
3. આ પ્રતિબિંબ લેન્સ દ્વારા પ્રકાશના કિરણોના કાલ્પનિક સંપાતથી રચાય છે.
-
2. નિયમિત અને અનિયમિત પરાવર્તન
નિયમિત પરાવર્તન અનિયમિત પરાવર્તન 1. જ્યારે પ્રકાશના કિરણો લીસી અને સમતલ સપાટી પર આપાત થાય છે.
2. પરાવર્તિત કિરણો એક ચોક્કસ દિશામાં પરાવર્તન પામે છે.
3. તેનાથી પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ અને તેજસ્વી મળે છે.
1. જ્યારે પ્રકાશના કિરણો ખરબચડી અને અનિયમિત સપાટી પર આપાત થાય છે.
2. પરાવર્તિત કિરણો જુદી જુદી દિશામાં પરાવર્તન પામે છે.
3. તેનાથી પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ મળતું નથી.
૪. પ્રકાશના પરાવર્તનના નિયમો જણાવો.
પ્રકાશના પરાવર્તનના બે મુખ્ય નિયમો છે:
- આપાત કિરણ, પરાવર્તિત કિરણ અને અરીસાને આપાત બિંદુએ દોરેલ લંબ (નોર્મલ) બધા જ એક સમતલમાં હોય છે.
- આપાતકોણ અને પરાવર્તન કોણ હંમેશાં સમાન હોય છે.
૫. પ્રકાશના કિરણોનું વિક્ષેપન (dispersal) એટલે શું? સમજાવો.
પ્રકાશનું વિક્ષેપન એટલે જ્યારે શ્વેત પ્રકાશના કિરણો કોઈ પ્રિઝમમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તે તેના ઘટક રંગોમાં વિભાજિત થઈ જાય છે. શ્વેત પ્રકાશ સાત રંગોનો બનેલો છે: જાંબલી, નીલો, વાદળી, લીલો, પીળો, નારંગી, અને રાતો. આ ક્રિયાને પ્રકાશનું વિક્ષેપન કહે છે. મેઘધનુષ્ય એ કુદરતી વિક્ષેપનનું એક ઉદાહરણ છે.
૬. આંખની દેખરેખ રાખવા માટેનાં પગલાં જણાવો.
આંખની દેખરેખ રાખવા માટેનાં પગલાં:
- ઓછા પ્રકાશમાં વાંચવું નહીં.
- આંખોને વધારે પડતા તેજસ્વી પ્રકાશથી દૂર રાખવી.
- ખોરાકમાં વિટામિન-Aથી ભરપૂર આહાર લેવો, જેમ કે ગાજર, બ્રોકોલી, અને દૂધ.
- આંખને ગંદા હાથથી સ્પર્શ ન કરવો.
- જો આંખમાં કોઈ તકલીફ હોય, તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો.
૭. લઘુદ્રષ્ટિની ખામી એટલે શું ? તેના ઉપચાર માટે કયા લેન્સનો ઉપયોગ થાય છે ?
લઘુદ્રષ્ટિની ખામી એટલે જ્યારે વ્યક્તિ દૂરની વસ્તુઓને સ્પષ્ટપણે જોઈ શકતો નથી. આ ખામીમાં પ્રકાશના કિરણો નેત્રપટલ (રેટિના) પર કેન્દ્રિત થવાને બદલે તેની આગળ કેન્દ્રિત થાય છે. તેના ઉપચાર માટે અંતર્ગોળ લેન્સનો ઉપયોગ થાય છે, જે પ્રકાશના કિરણોને ફેલાવીને નેત્રપટલ પર કેન્દ્રિત થવામાં મદદ કરે છે.
વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટસ
-
1. ઘરેલુ ઉપયોગ માટે લેન્સના કેટલાક ઉદાહરણો એકત્રિત કરો. લેન્સનું અવલોકન કરો કે તે બહિર્ગોળ છે કે અંતર્ગોળ.
રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીઓએ ઘરના ઉપયોગમાં આવતા લેન્સ, જેમ કે બિલોરી કાચ, ચશ્માના લેન્સ, કે કેમેરાના લેન્સ, એકત્ર કરવા. દરેક લેન્સનું અવલોકન કરીને તે મધ્યમાંથી જાડો કે પાતળો છે તે નક્કી કરીને તેનો પ્રકાર (બહિર્ગોળ કે અંતર્ગોળ) નક્કી કરવો.
-
2. તમારા મિત્રને એક મોટો સફેદ કાગળ અને એક સાંકડી પટ્ટી લો. પટ્ટી પર કોઈ એક અક્ષર લખો. કાગળને ટેબલ પર મૂકો અને પટ્ટી પર કોઈ એક અક્ષર લખો. હવે પટ્ટીને ધીમેથી કાગળ પર ઉપરથી નીચે તરફ ખેંચો. કાગળ અને પટ્ટીની વચ્ચે જગ્યા રાખવાનું ધ્યાન રાખો. તમે શું અવલોકન કરો છો ?
રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, પટ્ટી અને કાગળ વચ્ચેના ઘર્ષણથી પ્રકાશનું કિરણ સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે તે દર્શાવવામાં આવે છે. પટ્ટી પર લખેલો અક્ષર ત્યારે જ દેખાશે જ્યારે તે પ્રકાશના કિરણના માર્ગમાં આવશે. આનાથી પ્રકાશની રેખીય ગતિનો ખ્યાલ આવે છે.
-
3. મેઘધનુષ્ય કઈ રીતે રચાય છે, તેના વિશે તમારા શિક્ષક પાસેથી માહિતી મેળવીને એક મોડેલ તૈયાર કરો.
રૂપરેખા: આ પ્રવૃત્તિમાં, શિક્ષક પાસેથી મેઘધનુષ્ય રચનાની પ્રક્રિયા વિશે માહિતી મેળવવી. એક મોડેલ બનાવવા માટે, પાણીના પાત્રમાં અરીસો મૂકીને તેના પર પ્રકાશનું કિરણ નાખવું. પ્રકાશના કિરણનું પ્રિઝમ દ્વારા વિભાજન થઈને મેઘધનુષ્ય જેવી રચના જોવા મળશે. આનાથી પ્રકાશના વિક્ષેપનનો ખ્યાલ આવે છે.