વિજ્ઞાન ધોરણ 8 પ્રકરણ 12 કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ : સ્વાધ્યાય

(b) તાંબાનો સળિયો

(b) ધનભારિત થાય છે, જ્યારે કાપડ ઋણભારિત થાય છે.

જ્યારે શિયાળામાં ઊનના કે પોલિએસ્ટરના કપડાં ઉતારવામાં આવે છે, ત્યારે તે શરીરના સંપર્કમાં આવવાથી ઘર્ષણથી વિદ્યુતભારિત થાય છે. આ વીજભારોનું વિસર્જન થાય છે, જેના પરિણામે તણખા અને તડ-તડ અવાજ ઉત્પન્ન થાય છે.

વીજભારિત પદાર્થને હાથ વડે સ્પર્શ કરવાથી તેનો વીજભાર દૂર થાય છે, કારણ કે આપણું શરીર વિદ્યુતનું સુવાહક છે. આ વીજભાર આપણા શરીર મારફતે પૃથ્વીમાં વહન પામે છે, જેને અર્થિંગ કહે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે પદાર્થ વિદ્યુત વિભારિત (discharged) થઈ જાય છે.

ભૂકંપની વિનાશકતાને રિક્ટર સ્કેલ (Richter scale) વડે માપી શકાય છે. 3ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ સિસ્મોગ્રાફ વડે ચોક્કસ નોંધાશે, પરંતુ તે વધુ વિનાશ નોંતરશે નહીં, કારણ કે વિનાશક ભૂકંપની તીવ્રતા સામાન્ય રીતે 7થી વધુ હોય છે.

વીજળીથી બચવાના ત્રણ ઉપાયો:

1. ઘર કે ઇમારત એ સલામત સ્થળ છે, તેથી ગાજવીજ સાથેના વાવાઝોડા દરમિયાન ઘરમાં રહેવું જોઈએ.
2. જો કાર કે બસમાં મુસાફરી કરતા હો, તો તેનાં બારી-બારણાં બંધ કરીને અંદર સુરક્ષિત રહી શકાય છે.
3. વીજળીના તાર, ધાતુના પદાર્થો, અને ઊંચા વૃક્ષોથી દૂર રહેવું જોઈએ. ખુલ્લા મેદાનમાં હોઈએ તો જમીન પર ઉભડક બેસી જવું.

વીજભારિત ફુગ્ગો બીજા વીજભારિત ફુગ્ગાને અપાકર્ષે છે કારણ કે બંને ફુગ્ગા પર સમાન પ્રકારનો વીજભાર હોય છે. સમાન વીજભારો એકબીજાને અપાકર્ષે છે. પરંતુ, વીજભારિત ન હોય તેવો ફુગ્ગો અન્ય વીજભાર વગરના ફુગ્ગાને આકર્ષી શકતો નથી કારણ કે આકર્ષણ માટે ઓછામાં ઓછો એક પદાર્થ વીજભારિત હોવો જરૂરી છે.

રૂપરેખા: આ પ્રશ્નનો જવાબ આકૃતિ 12.4માં દર્શાવેલ ઇલેક્ટ્રોસ્કોપ વડે સમજાવવો. ઇલેક્ટ્રોસ્કોપમાં એક ખાલી બરણી, એક કાર્ડબોર્ડ, એક ધાતુની પેપરક્લિપ અને બે એલ્યુમિનિયમ ફોઇલની પટ્ટીઓનો ઉપયોગ થાય છે. જ્યારે વીજભારિત પદાર્થને પેપરક્લિપના છેડા પર સ્પર્શ કરવામાં આવે છે, ત્યારે વીજભાર પેપરક્લિપ મારફતે એલ્યુમિનિયમની પટ્ટીઓ સુધી પહોંચે છે. સમાન વીજભારને કારણે પટ્ટીઓ એકબીજાથી દૂર જાય છે (અપાકર્ષિત થાય છે). આના પરથી પદાર્થ વીજભારિત છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે.

ભારતમાં ભૂકંપની સૌથી વધુ શક્યતા હોય તેવા ત્રણ રાજ્યો:

1. જમ્મુ અને કાશ્મીર
2. ગુજરાત (કચ્છનું રણ)
3. રાજસ્થાન

જો હું ઘરની બહાર હોઉં અને ભૂકંપ આવે, તો હું નીચેના પગલાં લઈશ:

1. ઈમારતો, વૃક્ષો, અને ઉપરથી પસાર થતી વિદ્યુતની લાઇનોથી દૂર ખુલ્લું સ્થળ શોધીશ અને જમીન પર ઉભડક બેસી જઈશ.
2. જો હું મોટર કે બસમાં હોઉં તો વાહનમાંથી બહાર નહિ આવું અને વાહનચાલકને ધીમે-ધીમે ખુલ્લા સ્થળ સુધી ચલાવવાનું કહીશ.
3. જ્યાં સુધી ધ્રુજારી અટકે નહિ ત્યાં સુધી હું બહાર નહિ આવું.

ના, હું છત્રી લઈને નહિ જઈશ. ગાજવીજ સાથેના વાવાઝોડા દરમિયાન છત્રી સાથે લઈ જવી સલાહભરી નથી કારણ કે છત્રીનો ધાતુનો સળિયો વીજળીને આકર્ષી શકે છે, જેનાથી વીજળી પડવાનો ખતરો વધી જાય છે. સલામત રહેવા માટે, આવા સમયે ખુલ્લા વાહનો, ઊંચા વૃક્ષો, અને ધાતુના પદાર્થોથી દૂર રહેવું જોઈએ.