વિજ્ઞાન ધોરણ 7 પ્રકરણ 4 એસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર - સ્વાધ્યાય

જે પદાર્થો લાલ લિટમસપત્રને ભૂરું બનાવે છે, તે બેઇઝ કહેવાય છે. આથી, એમોનિયા અને તેના જેવા પદાર્થો બેઝિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે.

સ્રોત: લિટમસના દ્રાવણને લાઇકેન (Lichen) નામની વનસ્પતિમાંથી નિષ્કર્ષિત કરવામાં આવે છે.

ઉપયોગ: તેનો ઉપયોગ કોઈ પદાર્થ ઍસિડિક છે કે બેઝિક, તે નક્કી કરવા માટે સૂચક (Indicator) તરીકે થાય છે.

નિસ્યંદિત પાણી તટસ્થ હોય છે.

તેને ચકાસવા માટે આપણે લિટમસપત્રનો ઉપયોગ કરીશું. નિસ્યંદિત પાણીમાં ભૂરા કે લાલ લિટમસપત્રને ડુબાડતા તેના રંગમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. જે દ્રાવણ લિટમસપત્ર પર કોઈ અસર કરતું નથી, તે તટસ્થ હોય છે.

ઍસિડ તથા બેઇઝ વચ્ચે થતી રાસાયણિક પ્રક્રિયાને તટસ્થીકરણ કહે છે. આ પ્રક્રિયામાં પાણી, ક્ષાર તથા ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે.

ઉદાહરણ: એક કસનળીમાં મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ (HCl) લઈ તેમાં સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (NaOH) જે બેઇઝ છે, તે ઉમેરવામાં આવે છે. બંને વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ સોડિયમ ક્લોરાઇડ (NaCl - ક્ષાર) અને પાણી (H₂O) બને છે તથા ઉષ્મા મુક્ત થાય છે.

(i) નાઇટ્રિક ઍસિડ લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે. (F)

(ii) સોડિયમ હાઈડ્રોક્સાઈડ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે છે. (F)

(iii) સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ ભેગા મળતા તેમનું તટસ્થીકરણ થાય છે તથા પાણી અને ક્ષાર બનાવે છે. (T)

(iv) સૂચક એવો પદાર્થ છે કે જે ઍસિડિક અને બેઝિક દ્રાવણમાં જુદા-જુદા રંગ દર્શાવે છે. (T)

(v) બેઈઝની હાજરીથી દાંતનો ક્ષય થાય છે. (F)

દોરજી લિટમસપત્ર જેવા સૂચકનો ઉપયોગ કરીને ત્રણેય પીણાંને ઓળખી શકે છે:

• જે પીણું ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવશે તે ઍસિડિક હશે.
• જે પીણું લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવશે તે બેઝિક હશે.
• જે પીણું બંનેમાંથી એકપણ લિટમસપત્ર પર અસર નહીં કરે તે તટસ્થ હશે.

(a) જ્યારે આપણને ઍસિડિટી થાય છે ત્યારે એન્ટાસિડની ગોળી લઈએ છીએ.
ઍસિડિટી વખતે જઠરમાં ઍસિડનું પ્રમાણ વધી જાય છે. એન્ટાસિડની ગોળીમાં બેઝિક પદાર્થ હોય છે, જે જઠરમાં રહેલા વધારાના ઍસિડનું તટસ્થીકરણ કરી રાહત આપે છે.

(b) જ્યારે આપણને કીડી કરડે છે ત્યારે આપણે ચામડી પર કેલેમાઇનનું દ્રાવણ લગાવીએ છીએ.
કીડીના ડંખમાં ફોર્મિક ઍસિડ હોય છે. કેલેમાઇનનું દ્રાવણ બેઝિક હોવાથી તે ઍસિડની અસરનું તટસ્થીકરણ કરે છે અને બળતરા શાંત કરે છે.

(c) કારખાનાઓમાંથી નીકળતા કચરાને પાણીમાં વહેવડાવતા પહેલા તટસ્થ કરવામાં આવે છે.
કારખાનાઓનો કચરો મોટેભાગે ઍસિડિક હોય છે. જો તેને સીધો જ પાણીમાં વહેવડાવવામાં આવે તો તે જળચર જીવોને નુકસાન પહોંચાડે છે. આથી, તેને બેઝિક પદાર્થો ઉમેરીને તટસ્થ કરવામાં આવે છે.

હળદર બેઇઝ સાથે લાલ રંગ આપે છે.

1. સૌપ્રથમ, ત્રણેય પ્રવાહીના ટીપાં હળદરપત્ર પર મૂકીશું. જે દ્રાવણ હળદરને લાલ બનાવશે તે સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (બેઇઝ) હશે.
2. હવે, ઓળખી કાઢેલા સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડના દ્રાવણમાં બાકીના બે પ્રવાહીમાંથી એકનું ટીપું ઉમેરીશું અને મિશ્રણને હળદરપત્ર પર ચકાસીશું.
3. જો મિશ્રણ લાલ રંગ આપે, તો ઉમેરેલું પ્રવાહી ખાંડનું દ્રાવણ (તટસ્થ) છે. જો મિશ્રણ પીળું રહે, તો ઉમેરેલું પ્રવાહી હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ છે.

જો ભૂરું લિટમસપત્ર ભૂરું જ રહે, તો દ્રાવણની પ્રકૃતિ બેઝિક અથવા તટસ્થ હોઈ શકે છે. કારણ કે ઍસિડિક દ્રાવણ જ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે છે, જ્યારે બેઝિક અને તટસ્થ દ્રાવણ તેના પર કોઈ અસર કરતા નથી.

જવાબ: (iv) માત્ર (d)

સમજૂતી: વિધાન (d) "એસિડ તથા બેઈઝનું રંગપરિવર્તન સૂચકના પ્રકાર પર આધારિત છે" એ સત્ય છે. દરેક સૂચક અલગ-અલગ પરિસ્થિતિમાં અલગ-અલગ રંગ પરિવર્તન દર્શાવે છે.

1. છૂપો સંદેશો:
   બેકિંગ સોડાના દ્રાવણ (બેઇઝ) વડે સફેદ કાગળ પર સંદેશ લખી તેને સુકાવવો. આ અદ્રશ્ય સંદેશને વાંચવા માટે તેના પર બીટનો રસ (કુદરતી સૂચક) ઘસવો, જેનાથી રંગ બદલાતા સંદેશ દેખાશે.
2. લાલ કોબીજનું સૂચક:
   લાલ કોબીજના ટુકડાને ગરમ પાણીમાં નાખીને તેનો જાંબલી રંગનો રસ સૂચક તરીકે તૈયાર કરવો અને તેના વડે ઍસિડિક અને બેઝિક દ્રાવણોનું પરીક્ષણ કરવું.
3. માટીનું પરીક્ષણ:
   સ્થાનિક માટીનો નમૂનો લઈ તેને પાણીમાં ઓગાળી, નિતારેલા પાણીને લિટમસપત્ર વડે ચકાસીને તે ઍસિડિક, બેઝિક કે તટસ્થ છે તે શોધવું.
4. ઍસિડિટી વિશે જાણકારી:
   ડૉક્ટરની મુલાકાત લઈ ઍસિડિટી માટે વપરાતી દવાઓ (એન્ટાસિડ) વિશે જાણવું અને તેને રોકવાના ઉપાયો વિશે ચર્ચા કરવી.