પ્રકરણ ૬: આપણી આસપાસની સામગ્રી
સ્વાધ્યાય (પરીક્ષાની તૈયારી માટે બનાવેલ છે)
ધોરણ 6 વિજ્ઞાન
પ્રશ્ન ૧. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને લખો (MCQs):
(૧) પાણીમાં સંપૂર્ણપણે ઓગળી જતા પદાર્થને શું કહે છે?
જવાબ: (A) દ્રાવ્ય
(૨) નીચેનામાંથી કયો પદાર્થ પારદર્શક છે?
જવાબ: (B) કાચ
(૩) આંતરરાષ્ટ્રીય એકમ પ્રણાલી (SI) માં દળનો એકમ કયો છે?
જવાબ: (C) કિલોગ્રામ (kg)
(૪) જે જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે તેને શું કહેવાય છે?
જવાબ: (C) દ્રવ્ય
(૫) આયુર્વેદમાં ભૌતિક દ્રવ્યોનું વર્ણન કરવા માટે કેટલા ગુણધર્મો જણાવવામાં આવ્યા છે?
જવાબ: (D) 20
પ્રશ્ન ૨. નીચેની ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:
- (૧) પ્રવાહી પદાર્થો જેવા કે તેલ પાણીમાં મિશ્ર થતા નથી, એટલે કે તે પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે.
- (૨) જે પદાર્થની આરપાર વસ્તુઓને સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાતી નથી, તેને પારભાસક પદાર્થ કહે છે.
- (૩) પ્રવાહીનું કદ માપવા માટે સામાન્ય રીતે લિટર (L) અથવા મિલિલિટર (mL) એકમનો ઉપયોગ થાય છે.
- (૪) હડપ્પન સંસ્કૃતિના સમયમાં ભઠ્ઠામાં પકવેલી માટીના વાસણોને ટેરાકોટા (terracotta) કહેવામાં આવતું હતું.
- (૫) લોખંડ અને તાંબુ જેવી ધાતુઓ ચળકાટ ધરાવે છે, તેથી તેને ચમકદાર (તેજસ્વી) સામગ્રી કહેવાય છે.
પ્રશ્ન ૩. નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:
- (૧) ચોક પાઉડર અને રેતી પાણીમાં દ્રાવ્ય છે.
જવાબ: ખોટું (તે પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે). - (૨) લાકડાનું ટેબલ અને દીવાલ અપારદર્શક પદાર્થો છે.
જવાબ: ખરું. - (૩) હવા એ દ્રવ્ય છે કારણ કે તે જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે.
જવાબ: ખરું. - (૪) પાણી પીવા માટે કાપડમાંથી બનેલા ટમ્લરનો ઉપયોગ કરવો એ સારો વિચાર છે.
જવાબ: ખોટું (કાપડ પાણીને રોકી શકતું નથી). - (૫) કિલોગ્રામને ટૂંકમાં kg લખતી વખતે k અને g ની વચ્ચે કોઈ જગ્યા હોતી નથી.
જવાબ: ખરું.
પ્રશ્ન ૪. યોગ્ય જોડકાં જોડો:
| કોલમ I | કોલમ II |
|---|---|
| 1. દ્રાવ્ય | (A) લિટર (L) અથવા મિલિલિટર (mL) માં મપાય છે. |
| 2. દળ | (B) જેની આરપાર બિલકુલ જોઈ શકાતું નથી. |
| 3. અપારદર્શક | (C) જે પાણીમાં સંપૂર્ણપણે મિશ્ર થઈ જાય છે. |
| 4. ચમકદાર | (D) લોખંડ, તાંબુ જેવી ધાતુઓની સપાટી. |
| 5. પ્રવાહીનું કદ | (E) કિલોગ્રામ (kg) માં મપાય છે. |
સાચો જવાબ:
- 1 → (C) જે પાણીમાં સંપૂર્ણપણે મિશ્ર થઈ જાય છે.
- 2 → (E) કિલોગ્રામ (kg) માં મપાય છે.
- 3 → (B) જેની આરપાર બિલકુલ જોઈ શકાતું નથી.
- 4 → (D) લોખંડ, તાંબુ જેવી ધાતુઓની સપાટી.
- 5 → (A) લિટર (L) અથવા મિલિલિટર (mL) માં મપાય છે.
પ્રશ્ન ૫. નીચે આપેલી વસ્તુઓનું આપેલ ગુણધર્મોના આધારે વર્ગીકરણ કરો:
- (૧) સખત અને નરમ પદાર્થોમાં વર્ગીકૃત કરો: લોખંડની ખીલી, રૂ (કપાસ), લાકડું, વાદળી (sponge), ઈંટ.
સખત પદાર્થો: લોખંડની ખીલી, લાકડું, ઈંટ.
નરમ પદાર્થો: રૂ (કપાસ), વાદળી. - (૨) પાણીમાં દ્રાવ્ય અને અદ્રાવ્ય પદાર્થોમાં વર્ગીકૃત કરો: ખાંડ, રેતી, મીઠું, ચોક પાઉડર, લાકડાનો વહેર.
દ્રાવ્ય: ખાંડ, મીઠું.
અદ્રાવ્ય: રેતી, ચોક પાઉડર, લાકડાનો વહેર. - (૩) પારદર્શક, પારભાસક અને અપારદર્શક પદાર્થોમાં વર્ગીકૃત કરો: કાચનો ગ્લાસ, લાકડાનું ટેબલ, તેલિયો કાગળ, દીવાલ, શુદ્ધ પાણી.
પારદર્શક: કાચનો ગ્લાસ, શુદ્ધ પાણી.
પારભાસક: તેલિયો કાગળ.
અપારદર્શક: લાકડાનું ટેબલ, દીવાલ. - (૪) ચમકદાર અને નિસ્તેજ પદાર્થોમાં વર્ગીકૃત કરો: સોનાની વીંટી, લાકડાનો ટુકડો, તાંબાનો તાર, કાગળ, સ્ટીલની ચમચી.
ચમકદાર: સોનાની વીંટી, તાંબાનો તાર, સ્ટીલની ચમચી.
નિસ્તેજ: લાકડાનો ટુકડો, કાગળ. - (૫) ઘન અને પ્રવાહી પદાર્થોમાં વર્ગીકૃત કરો: લાકડું, પાણી, સરકો (વિનેગર), લોખંડ, તેલ.
ઘન: લાકડું, લોખંડ.
પ્રવાહી: પાણી, સરકો (વિનેગર), તેલ.
પ્રશ્ન ૬. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:
(૧) દ્રવ્ય (Matter) એટલે શું?
જવાબ: જે વસ્તુ જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે તેને દ્રવ્ય કહેવાય છે.
(૨) પારદર્શક પદાર્થ કોને કહેવાય?
જવાબ: જે સામગ્રી કે પદાર્થમાંથી વસ્તુઓ આરપાર સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે, તેને પારદર્શક પદાર્થ કહેવાય છે.
(૩) વસ્તુઓને જૂથમાં વહેંચવાની (વર્ગીકરણની) જરૂર શા માટે પડે છે?
જવાબ: વસ્તુઓના ગુણધર્મોનો અભ્યાસ સરળ બનાવવા અને તે ગુણધર્મોમાં કોઈપણ પેટર્નનું અવલોકન કરવા માટે વસ્તુઓને જૂથમાં વહેંચવામાં (વર્ગીકૃત કરવામાં) આવે છે.
(૪) ORS નો ઉપયોગ ક્યારે થાય છે અને તે ઘરે કેવી રીતે બનાવી શકાય?
જવાબ: ORS નો ઉપયોગ ઝાડા કે અન્ય બીમારીને કારણે શરીરમાં ઘટી ગયેલા પાણીની (dehydration) સારવાર માટે થાય છે. ઉકાળીને ઠંડું કરેલા એક લિટર પાણીમાં છ ચમચી ખાંડ અને અડધી ચમચી મીઠું ભેળવીને તે ઘરે બનાવી શકાય છે.
(૫) કદનો આંતરરાષ્ટ્રીય (SI) એકમ કયો છે? તેને ટૂંકમાં કેવી રીતે લખાય છે?
જવાબ: કદનો SI એકમ ઘન મીટર છે, જેને ટૂંકમાં m3 વડે દર્શાવાય છે.
પ્રશ્ન ૭. વૈજ્ઞાનિક કારણો આપી સમજાવો:
(૧) પાણીનો સંગ્રહ કરવા માટે કાપડના ટમ્લરનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી.
જવાબ: કારણ કે કાપડમાં છિદ્રો હોય છે જેમાંથી પાણી બહાર નીકળી જાય છે. ટમ્લરનો મુખ્ય હેતુ પ્રવાહીને રોકી રાખવાનો છે, તેથી તે કાચ, પ્લાસ્ટિક કે ધાતુમાંથી બનાવવું જોઈએ.
(૨) દુકાનદાર બિસ્કિટ અને ચોકલેટ જેવી વસ્તુઓને કાચ કે પ્લાસ્ટિકના ડબ્બામાં રાખે છે.
જવાબ: કાચ અને પ્લાસ્ટિક પારદર્શક સામગ્રી છે. આથી ગ્રાહકો ડબ્બાની અંદર રહેલી ખાવાની વસ્તુઓને સરળતાથી જોઈ શકે છે અને પસંદ કરી શકે છે.
(૩) રસોઈ બનાવવા માટે કાગળના વાસણોનો ઉપયોગ કરવો યોગ્ય નથી.
જવાબ: કાગળ આગના સંપર્કમાં આવતા તરત જ સળગી ઉઠે છે. રસોઈ બનાવવા માટે એવી સામગ્રીની જરૂર પડે છે જે ગરમી સહન કરી શકે (જેમ કે ધાતુઓ), તેથી કાગળનો ઉપયોગ યોગ્ય નથી.
(૪) પ્રાચીન કાળમાં માટીના વાસણોને ભઠ્ઠામાં પકવવામાં આવતા હતા.
જવાબ: કાચી માટીના વાસણોમાં પાણી ભરતા તે ઓગળી જાય કે તૂટી જાય છે. પરંતુ તેને ભઠ્ઠામાં પકવવાથી (ટેરાકોટા બનાવવાથી) તે અત્યંત સખત અને ટકાઉ બને છે, જેથી તેમાં અનાજ અને પ્રવાહી સંગ્રહ કરી શકાય છે.
(૫) સોના અને ચાંદીમાંથી દાગીના બનાવવામાં આવે છે, લાકડામાંથી નહીં.
જવાબ: સોનું અને ચાંદી તેજસ્વી (ચમકદાર) ધાતુઓ છે જે સુંદર દેખાવ ધરાવે છે. જ્યારે લાકડું નિસ્તેજ પદાર્થ છે, તેથી આકર્ષક દાગીના બનાવવા ધાતુઓ વપરાય છે.
પ્રશ્ન ૮. નીચેના દરેક માટે બે-બે ઉદાહરણો આપો:
- પાણીમાં સંપૂર્ણ દ્રાવ્ય પદાર્થો: ખાંડ, મીઠું.
- અપારદર્શક પદાર્થો: લાકડું, દીવાલ.
- પાણીમાં અદ્રાવ્ય પ્રવાહીઓ: સરસવનું તેલ, કેરોસીન (અથવા અન્ય કોઈપણ તેલ).
- પારભાસક પદાર્થો: તેલિયો કાગળ, ડહોળું પાણી.
- ચળકાટ ધરાવતી વસ્તુઓ (ધાતુઓ): લોખંડ, તાંબુ.
પ્રશ્ન ૯. નીચેના પારિભાષિક શબ્દોની સમજૂતી (વ્યાખ્યા) આપો:
- દ્રવ્ય (Matter): એવી કોઈપણ વસ્તુ જે જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે તેને દ્રવ્ય કહેવાય છે.
- અદ્રાવ્ય (Insoluble): જે પદાર્થો પાણીમાં લાંબા સમય સુધી હલાવવા છતાં પણ ઓગળતા નથી કે મિશ્ર થતા નથી તેને અદ્રાવ્ય પદાર્થો કહે છે.
- સખત પદાર્થ (Hard): જે પદાર્થોને સરળતાથી દબાવી શકાતા નથી કે તેના પર સરળતાથી ઘસરકો પાડી શકાતો નથી તેને સખત પદાર્થ કહે છે.
- વર્ગીકરણ (Classification): વસ્તુઓને તેમના સમાન ગુણધર્મો કે લક્ષણોના આધારે વિવિધ જૂથોમાં વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવવાની પ્રક્રિયાને વર્ગીકરણ કહે છે.
- દળ (Mass): પદાર્થમાં રહેલા દ્રવ્યના જથ્થાને દળ કહે છે, જેનો આંતરરાષ્ટ્રીય એકમ કિલોગ્રામ (kg) છે.