પ્રકરણ ૫: લંબાઈનું માપન અને ગતિ
સ્વાધ્યાય (પરીક્ષાની તૈયારી માટે બનાવેલ છે)
ધોરણ 6 વિજ્ઞાન
પ્રશ્ન ૧. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો (MCQs):
(૧) લંબાઈનો SI (પ્રમાણિત) એકમ કયો છે?
જવાબ: (B) મીટર
(૨) 1 મીટર બરાબર કેટલા સેન્ટિમીટર થાય?
જવાબ: (B) 100
(૩) સીધા રસ્તા પર કૂચ કરતા સૈનિકો (પરેડ) કયા પ્રકારની ગતિ કરે છે?
જવાબ: (B) રેખીય
(૪) નીચેનામાંથી કઈ ગતિ આવર્ત ગતિનું ઉદાહરણ છે?
જવાબ: (B) હીંચકાની ગતિ
(૫) દરજી કાપડનું માપ લેવા માટે નીચેનામાંથી શેનો ઉપયોગ કરે છે?
જવાબ: (C) લવચીક (flexible) માપનપટ્ટી
પ્રશ્ન ૨. નીચેની ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:
- (૧) 1 કિલોમીટર બરાબર 1000 મીટર થાય છે.
- (૨) કોઈ વાંકીચૂંકી (વક્ર) રેખાની લંબાઈ માપવા માટે માપપટ્ટીની સાથે દોરી નો ઉપયોગ કરવો પડે છે.
- (૩) 1 સેન્ટિમીટરના 10 સમાન ભાગમાંના એક ભાગને મિલિમીટર (mm) કહે છે.
- (૪) કોઈ વસ્તુ સ્થિર છે કે ગતિમાં છે તે નક્કી કરવા માટે સંદર્ભ બિંદુ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
- (૫) લંબાઈના અંગ્રેજી એકમો લખતી વખતે બહુવચનમાં પાછળ s અક્ષર લગાડવામાં આવતો નથી.
પ્રશ્ન ૩. નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:
- (૧) પ્રાચીન ભારતમાં લંબાઈ માપવા માટે આંગળ અને ધનુષ જેવા એકમોનો ઉપયોગ થતો હતો.
જવાબ: ખરું - (૨) માપનપટ્ટીનો શૂન્ય (0) વાળો છેડો તૂટેલો હોય તો માપન કરવું અશક્ય છે.
જવાબ: ખોટું (અન્ય પૂર્ણાંક જેમ કે 1 cm થી માપન શરૂ કરી શકાય છે.) - (૩) બે શહેરો (દા.ત. દિલ્હી અને લખનઉ) વચ્ચેનું અંતર સેન્ટિમીટરમાં માપવું યોગ્ય છે.
જવાબ: ખોટું (તે કિલોમીટરમાં મપાય છે.) - (૪) દૃષ્ટિની ખામી ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ માપપટ્ટી પર ઉપસાવેલા નિશાનોને સ્પર્શ કરીને માપન કરી શકે છે.
જવાબ: ખરું - (૫) દોલિત ગતિ કરતી વસ્તુ પોતાની ગતિનું પુનરાવર્તન કરે છે, તેથી તે આવર્ત ગતિ પણ છે.
જવાબ: ખરું
પ્રશ્ન ૪. કોલમ I અને કોલમ II ના યોગ્ય જોડકાં જોડો:
| કોલમ I (વસ્તુ/અંતર) | કોલમ II (યોગ્ય એકમ) |
|---|---|
| 1. સિક્કાની જાડાઈ | (A) સેન્ટિમીટર (cm) |
| 2. પેન્સિલ કે પુસ્તકની લંબાઈ | (B) મિલિમીટર (mm) |
| 3. શાળાના મેદાનની લંબાઈ | (C) કિલોમીટર (km) |
| 4. બે રાજ્યો વચ્ચેનું અંતર | (D) 100 સેમી |
| 5. 1 મીટર બરાબર | (E) મીટર (m) |
સાચો જવાબ:
- 1 → (B) મિલિમીટર (mm)
- 2 → (A) સેન્ટિમીટર (cm)
- 3 → (E) મીટર (m)
- 4 → (C) કિલોમીટર (km)
- 5 → (D) 100 સેમી
પ્રશ્ન ૫. નીચે આપેલા એકમોનું માગ્યા મુજબ રૂપાંતરણ કરો (ગણતરી કરો):
- (૧) 4 કિલોમીટર = 4000 મીટર.
- (૨) 5 મીટર = 500 સેન્ટિમીટર.
- (૩) 20 સેન્ટિમીટર = 200 મિલિમીટર.
- (૪) 8000 મીટર = 8 કિલોમીટર.
- (૫) 3 મીટર = 3000 મિલિમીટર.
પ્રશ્ન ૬. નીચે આપેલી ગતિઓનું "રેખીય ગતિ", "વર્તુળાકાર ગતિ" અને "દોલિત/આવર્ત ગતિ" માં વર્ગીકરણ કરો:
- (૧) ઝાડ પરથી સીધું નીચે પડતું ફળ: રેખીય ગતિ
- (૨) ગોળ ફરતા ચકડોળમાં બેઠેલા બાળકની ગતિ: વર્તુળાકાર ગતિ
- (૩) ઘડિયાળના લોલક (પેન્ડ્યુલમ) ની ગતિ: દોલિત/આવર્ત ગતિ
- (૪) દોરી બાંધીને ગોળ-ગોળ ફેરવવામાં આવતા પથ્થરની ગતિ: વર્તુળાકાર ગતિ
- (૫) સીધા ટ્રેક પર ધક્કો મારવામાં આવતા બોક્સની ગતિ: રેખીય ગતિ
પ્રશ્ન ૭. એક કે બે શબ્દોમાં ઉત્તર આપો:
(૧) લંબાઈ માપતી વખતે આપણી આંખની સ્થિતિ ક્યાં હોવી જોઈએ?
જવાબ: માપવાના બિંદુની બરાબર લંબરૂપે (સામે)
(૨) માપપટ્ટીમાં 1 ઈંચ બરાબર કેટલા સેન્ટીમીટર થાય છે?
જવાબ: 2.54 સેમી
(૩) બસમાં બેઠેલા મુસાફર માટે, બસની બહાર રહેલું ઝાડ સ્થિર કહેવાય કે ગતિમાં?
જવાબ: ગતિમાં
(૪) વેંત કે ડગલાં વડે માપેલું અંતર ચોક્કસ કેમ હોતું નથી?
જવાબ: કારણ કે દરેક વ્યક્તિના શરીરના અંગોના માપ અલગ-અલગ હોય છે.
(૫) હડપ્પા સંસ્કૃતિના લોકો પાસે માપનનું ચોક્કસ જ્ઞાન હતું તે શેના પરથી કહી શકાય?
જવાબ: ખોદકામમાં મળેલી રેખાંકિત પ્રતીકો વાળી વસ્તુઓ (માપપટ્ટી) પરથી.
પ્રશ્ન ૮. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો:
(૧) આવર્ત ગતિ (Periodic Motion) કોને કહેવાય છે?
જવાબ: જો કોઈ વસ્તુ ચોક્કસ સમય અંતરાલ પછી પોતાની ગતિનું પુનરાવર્તન કરે છે, તો તેની ગતિને આવર્ત ગતિ કહેવાય છે.
(૨) સંદર્ભ બિંદુ (Reference point) ની વ્યાખ્યા આપો.
જવાબ: કોઈ વસ્તુ સ્થિર છે કે ગતિમાં છે તે નક્કી કરવા માટે જે બિંદુની સાપેક્ષે તેની સરખામણી કરવામાં આવે તેને સંદર્ભ બિંદુ કહે છે.
(૩) માપનપટ્ટી વડે લંબાઈ માપતી વખતે કઈ બે મુખ્ય સાવચેતી રાખવી જોઈએ?
જવાબ: માપન શૂન્ય (0) થી શરૂ કરવું જોઈએ અને આંખની સ્થિતિ જે બિંદુનું માપન કરવાનું હોય તેની બરાબર સામે રાખવી જોઈએ.
(૪) જો તમારી માપપટ્ટીનો ઝીરો (0) નો છેડો તૂટી ગયો હોય, તો તમે પેન્સિલની લંબાઈ કઈ રીતે માપશો?
જવાબ: હું માપન 1 cm ના નિશાનથી શરૂ કરીશ અને પેન્સિલના બીજા છેડાના વાંચનમાંથી 1 cm બાદ કરીશ.
(૫) વર્તુળાકાર ગતિનું ઉદાહરણ આપો.
જવાબ: ચાલતી સાઇકલના પૈડાંની ગતિ અથવા ગોળ ફરતા ચકડોળની ગતિ એ વર્તુળાકાર ગતિના ઉદાહરણો છે.