📘 પ્રકરણ ૧૨: પૃથ્વીને પાર

(ii) આવા જ બે કોયડા જાતે જ બનાવો:

• કોયડો ૧ (બુધ ગ્રહ માટે): મારા નામનો પહેલો અક્ષર 'બકરા'માં છે, 'ચકલી'માં નથી. મારો બીજો અક્ષર 'ધજા'માં છે, 'ગજા'માં નથી. હું સૂર્યની સૌથી નજીકનો ગ્રહ છું, બોલો હું કોણ છું? ➔ ઉત્તર: બુધ
• કોયડો ૨ (શુક્ર ગ્રહ માટે): મારા નામનો પહેલો અક્ષર 'શાળા'માં છે, 'માળા'માં નથી. મારો બીજો અક્ષર 'ક્રમ'માં છે, 'શ્રમ'માં નથી. હું આકાશમાં સૌથી તેજસ્વી ચમકતો ગ્રહ છું, બોલો હું કોણ છું? ➔ ઉત્તર: શુક્ર

• ઉત્તર: (i) વ્યાધ
• કારણ: વ્યાધ (Sirius) એ સૂર્યમંડળ બહાર આપણી આકાશગંગામાં આવેલો એક અત્યંત તેજસ્વી તારો છે, જ્યારે ધૂમકેતુઓ, લઘુગ્રહો અને પ્લુટો (વામન ગ્રહ) સૂર્યમંડળના સભ્યો છે.

• ઉત્તર: (ii) પ્લુટો
• કારણ: વર્ષ ૨૦૦૬ માં આંતરરાષ્ટ્રીય ખગોળશાસ્ત્રીય સંઘ (IAU) દ્વારા ગ્રહની નવી વ્યાખ્યા મુજબ પ્લુટોને 'વામન ગ્રહ' (Dwarf planet) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો છે, તેથી તે મુખ્ય આઠ ગ્રહોમાં ગણાતો નથી.

ઉત્તર: વ્યાધ (Sirius) તારો વધારે તેજસ્વી છે. તે આખા રાત્રિના આકાશમાં સૌથી વધુ ચમકતો તેજસ્વી તારો છે.

• ઉત્તર: ચિત્રમાં ગ્રહોનો ક્રમ યોગ્ય નથી.
• સૂર્યથી વધતા અંતર મુજબ ગ્રહોનો સાચો ક્રમ:
  1. બુધ (Mercury)
  2. શુક્ર (Venus)
  3. પૃથ્વી (Earth)
  4. મંગળ (Mars)
  5. ગુરુ (Jupiter)
  6. શનિ (Saturn)
  7. યુરેનસ (Uranus)
  8. નેપ્ચ્યુન (Neptune)

માર્ગદર્શન અને ઓળખ:

• મોટો ડોયો (સપ્તર્ષિ / Ursa Major): આકાશમાં સાત તેજસ્વી તારાઓનો સમૂહ છે જે એક મોટા ચમચા કે ડોયા જેવો આકાર રચે છે.
• ધ્રુવ તારો (Pole Star): મોટા ડોયાના આગળના બે તારાઓ (નિર્દેશક તારાઓ)માંથી પસાર થતી એક કાલ્પનિક સીધી રેખાને ઉત્તર દિશા તરફ આગળ લંબાવતાં તે જે તારા તરફ દોરી જાય છે તે ધ્રુવ તારો છે.
• નાનો ડોયો (Ursa Minor): ધ્રુવ તારો એ નાના ડોયાના હેન્ડલના છેડા પર આવેલો તારો છે.

માર્ગદર્શન અને ઓળખ:

• મૃગશીર્ષ (Orion): રાત્રિના આકાશમાં સૌથી સહેલાઈથી ઓળખાતું નક્ષત્ર છે. તેના મધ્યમાં એક જ સીધી રેખામાં ત્રણ તેજસ્વી તારાઓ આવેલા છે, જેને 'શિકારીનો પટ્ટો' કહે છે.
• વ્યાધ તારો (Sirius): મૃગશીર્ષના મધ્યના ત્રણ તારાઓમાંથી પસાર થતી કાલ્પનિક સીધી રેખાને પૂર્વ દિશા તરફ લંબાવતાં જે અત્યંત તેજસ્વી ચમકતો તારો દેખાય છે, તે વ્યાધ તારો છે.

દિવસે સૂર્યનો પ્રકાશ અત્યંત તીવ્ર અને તેજસ્વી હોય છે. આ સૂર્યપ્રકાશ પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ફેલાઈ જવાને કારણે આકાશ ખૂબ ઉજાસવાળું બની જાય છે. તારાઓ દિવસે પણ આકાશમાં જ હોય છે, પરંતુ સૂર્યના આ પ્રખર તેજ આગળ તારાઓનો ઝાંખો પ્રકાશ ઢંકાઈ જાય છે, તેથી આપણે દિવસ દરમિયાન તારાઓને જોઈ શકતા નથી.

• અવલોકન: હા, ૨ થી ૩ કલાકના સમયગાળા દરમિયાન મોટો ડોયો (સપ્તર્ષિ) ધ્રુવ તારાની આસપાસ ગોળાકાર માર્ગે સ્થાન બદલતો અને ખસતો દેખાય છે. પરંતુ ધ્રુવ તારો પોતાના સ્થાને જ સ્થિર રહે છે.
• વૈજ્ઞાનિક સમજૂતી: પૃથ્વી પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ દિશામાં પરિભ્રમણ કરે છે. આથી આપણને આકાશના તમામ તારાઓ અને નક્ષત્રો પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ખસતા દેખાય છે. ધ્રુવ તારો પૃથ્વીની ભૌગોલિક ધરીની સીધી ઉપર આવેલો હોવાથી તે સ્થિર દેખાય છે અને સપ્તર્ષિ તેની આસપાસ ફરતો દેખાય છે.

તારલિયાનો ચમકાર, નીરખું રાત્રિનું આકાશ, ચંદ્રમાનો શીતળ ચાંદની ભર્યો પ્રકાશ.
સપ્તર્ષિનો મોટો ડોયો ઉત્તરે દિશા બતાવે, ધ્રુવનો તારો સદાય સ્થિર રહી માર્ગ દર્શાવે.
મૃગશીર્ષના ત્રણ તારા ચમકે વ્યાધની પાસ, બ્રહ્માંડના અનંત રહસ્યો પૂરે મનમાં આસ! 🌟

• આપણા વડીલો પાસેથી જાણવા મળે છે કે સપ્તર્ષિના સાત તારાઓને પ્રાચીન ભારતમાં સાત મહાન ઋષિઓ (ક્રતુ, પુલહ, પુલસ્ત્ય, અત્રિ, અંગિરસ, વસિષ્ઠ અને મરીચિ) ના નામ આપવામાં આવ્યા છે.
• દક્ષિણ ભારતમાં અને દરિયાકિનારે રહેતા માછીમારો સપ્તર્ષિના ચાર તારાઓને 'હોડી' અને પાછળના ત્રણ તારાઓને 'હોડીની ગરદન' તરીકે ઓળખે છે.

મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટરમાં 'Stellarium' (સ્ટેલેરિયમ) અથવા 'Google Sky Map' જેવી ફ્રી એપ્લિકેશન ડાઉનલોડ કરીને રાત્રિના આકાશમાં વાસ્તવિક સમયના ગ્રહો, નક્ષત્રો અને ધ્રુવ તારાનું સ્થાન સરળતાથી શોધી શકાય છે.

ભારતના લદ્દાખમાં આવેલા હાન્લે ખાતે ભારતની પ્રથમ 'ડાર્ક સ્કાય રિઝર્વ' સ્થાપવામાં આવી છે, જ્યાં પ્રકાશનું પ્રદૂષણ બિલકુલ ન હોવાથી રાત્રે આકાશગંગા અને અબજો તારાઓ સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે.