પ્રકરણ ૧૨: પૃથ્વીને પાર
સ્વાધ્યાય (પરીક્ષાની તૈયારી માટે બનાવેલ છે)
ધોરણ 6 વિજ્ઞાન
પ્રશ્ન ૧. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરીને લખો (MCQs):
(૧) સૂર્ય પછી પૃથ્વીની સૌથી નજીકનો તારો કયો છે?
જવાબ: (B) પ્રોક્સિમા સેન્ટૌરી
(૨) ચંદ્રયાન-3 ના સફળ ઉતરાણની યાદમાં ભારત સરકાર દ્વારા કયા દિવસને 'રાષ્ટ્રીય અવકાશ દિન' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે?
જવાબ: (A) 23 ઓગસ્ટ
(૩) સત્તાવાર રીતે 88 નક્ષત્રોની યાદી કોના દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી છે?
જવાબ: (C) આંતરરાષ્ટ્રીય ખગોળશાસ્ત્રીય સંઘ (IAU)
(૪) મૃગશીર્ષ (Orion) નક્ષત્રમાં આવેલા સૌથી તેજસ્વી તારાનું નામ શું છે?
જવાબ: (A) આર્દ્રા (Betelgeuse)
(૫) પૃથ્વીથી સૂર્યનું અંતર લગભગ કેટલું છે?
જવાબ: (C) 15 કરોડ કિમી
પ્રશ્ન ૨. ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:
- (૧) સૂર્ય અને પૃથ્વી વચ્ચેના અંદાજિત અંતરને દર્શાવવા માટે ખગોળીય એકમ (au) એકમનો ઉપયોગ થાય છે.
- (૨) પ્લુટોને હવે ગ્રહ નહીં પરંતુ વામન ગ્રહ (dwarf planet) કહેવામાં આવે છે.
- (૩) ભારતમાં મોટો ડોયો (Ursa Major) નક્ષત્રને સપ્તર્ષિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
- (૪) લાંબી પૂંછડીવાળા બરફવાળા ખડકાળ અવકાશી પદાર્થને ધૂમકેતુ કહેવામાં આવે છે.
- (૫) રાત્રિ આકાશમાં અસંખ્ય તારાઓના એકઠા થયેલા વિશાળ પટ્ટાને આકાશગંગા (Milky Way Galaxy) કહે છે.
પ્રશ્ન ૩. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:
- (૧) એક પ્રખ્યાત હેલીનો ધૂમકેતુ દર 76 વર્ષે દેખાય છે.
જવાબ: ખરું. - (૨) પૃથ્વી પોતાની ધરી પર એક પરિભ્રમણ પૂરું કરવા માટે 365 દિવસ લે છે.
જવાબ: ખોટું (પૃથ્વી પોતાની ધરી પર પરિભ્રમણ કરવા 24 કલાક લે છે). - (૩) શુક્ર (Venus) ગ્રહને સામાન્ય રીતે સાંજનો તારો પણ કહેવામાં આવે છે.
જવાબ: ખરું. - (૪) લઘુગ્રહોનું કદ લગભગ 10 મીટરથી 500 કિમીનું હોય છે.
જવાબ: ખરું. - (૫) ચંદ્ર એ સૂર્યનો કુદરતી ઉપગ્રહ છે.
જવાબ: ખોટું (ચંદ્ર એ પૃથ્વીનો કુદરતી ઉપગ્રહ છે).
પ્રશ્ન ૪. વિભાગ 'અ' (નક્ષત્ર) ને વિભાગ 'બ' (તારો/ઓળખ) સાથે યોગ્ય રીતે જોડો:
| વિભાગ 'અ' | વિભાગ 'બ' |
|---|---|
| (1) મૃગશીર્ષ (Orion) | (A) ધ્રુવ તારો |
| (2) વૃષભ (Taurus) | (B) વ્યાધ (Sirius) |
| (3) મોટો શ્વાન (Canis Major) | (C) સપ્તર્ષિ |
| (4) મોટો ડોયો (Ursa Major) | (D) આર્દ્રા (Betelgeuse) |
| (5) નાનો ડોયો (Ursa Minor) | (E) રોહિણી (Aldebaran) |
સાચો જવાબ:
- (1) → (D) આર્દ્રા (Betelgeuse) [મૃગશીર્ષ નક્ષત્રમાં આર્દ્રા તારો છે]
- (2) → (E) રોહિણી (Aldebaran) [વૃષભ નક્ષત્રમાં રોહિણી તારો છે]
- (3) → (B) વ્યાધ (Sirius) [મોટો શ્વાન નક્ષત્રમાં વ્યાધ તારો છે]
- (4) → (C) સપ્તર્ષિ [મોટો ડોયો સપ્તર્ષિ તરીકે ઓળખાય છે]
- (5) → (A) ધ્રુવ તારો [નાનો ડોયો ધ્રુવ તારાને શોધવામાં મદદ કરે છે]
પ્રશ્ન ૫. નીચેના પ્રશ્નોના એક કે બે શબ્દોમાં ઉત્તર આપો:
(૧) અવકાશી પદાર્થોનું નજીકથી અને સ્પષ્ટ અવલોકન કરવા માટે કયા સાધનનો ઉપયોગ થાય છે?
જવાબ: ટેલિસ્કોપ
(૨) ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવની નજીક સફળતાપૂર્વક ઉતરાણ કરનાર ભારતનું અવકાશ અભિયાન કયું હતું?
જવાબ: ચંદ્રયાન-3
(૩) નરી આંખે દેખાતા લાલ રંગના ગ્રહનું નામ શું છે?
જવાબ: મંગળ (Mars)
(૪) રાત્રિના આકાશમાં સંશોધન માટે અને પ્રકાશીય પ્રદૂષણ ઘટાડવા કયા આરક્ષિત વિસ્તારની સ્થાપના કરવામાં આવે છે?
જવાબ: અંધકારમય આકાશ આરક્ષિત વિસ્તાર (Dark Sky Reserve)
(૫) ભારતની માઉન્ટ સરસ્વતી શિખર પર આવેલી 'હિમાલયન ચંદ્ર ટેલિસ્કોપ' કઈ વેધશાળામાં આવેલી છે?
જવાબ: ભારતીય ખગોળીય વેધશાળા, હાન્લે
પ્રશ્ન ૬. નીચેના શબ્દોની વ્યાખ્યા (પારિભાષિક શબ્દો) આપો:
- (૧) નક્ષત્ર (Constellation): આકાશમાં તારાઓનો એવો સમૂહ જે કોઈ ચોક્કસ આકાર કે તરાહ બનાવે છે, તેને નક્ષત્ર કહે છે.
- (૨) ઉપગ્રહ (Satellite): સામાન્ય રીતે, કોઈપણ પદાર્થ કે જે ઘણા મોટા પદાર્થની આસપાસ ફરે છે તેને ઉપગ્રહ કહેવાય છે.
- (૩) વામન ગ્રહ (Dwarf Planet): પ્લુટો જેવા સૌરમંડળના ખૂબ નાના પદાર્થો કે જે ગ્રહ તરીકે ઓળખાતા પદાર્થની જરૂરિયાતો પૂરી કરતા નથી, તેને વામન ગ્રહ કહે છે.
- (૪) સૂર્યમંડળ (Solar System): સૂર્ય અને તેની આસપાસ ફરતા ગ્રહો, ઉપગ્રહો, લઘુગ્રહો અને ધૂમકેતુઓ વગેરે પદાર્થો મળીને જે સિસ્ટમ બનાવે છે તેને સૂર્યમંડળ કહે છે.
- (૫) પ્રકાશીય પ્રદૂષણ (Light Pollution): વૈશ્વિક સ્તરે ઝડપથી વધી રહેલા કૃત્રિમ પ્રકાશને કારણે રાત્રિનું આકાશ પ્રકાશિત થઈ જાય છે, જેને પ્રકાશીય પ્રદૂષણ કહે છે, આનાથી તારાઓ જોવાની આપણી ક્ષમતા ઘટે છે.
પ્રશ્ન ૭. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર આપો:
(૧) પ્રાચીન સમયમાં લોકો નક્ષત્રોનો ઉપયોગ શા માટે કરતા હતા?
જવાબ: પ્રાચીન સમયમાં લોકો નક્ષત્રોનો ઉપયોગ રાત્રિના સમયે દિશા ઓળખવા, સમય જાણવા અને ઋતુઓની જાણકારી મેળવવા માટે કરતા હતા.
(૨) 'ખગોળીય એકમ' (au) નો શો ઉપયોગ છે?
જવાબ: પૃથ્વી અને સૂર્ય વચ્ચેના લગભગ 15 કરોડ કિલોમીટરના અંતરને દર્શાવવા અને સૂર્યમંડળમાં મોટા અંતર માપવા માટે 'ખગોળીય એકમ' નો ઉપયોગ થાય છે.
(૩) ચંદ્રયાન-4 નો મુખ્ય હેતુ શું છે?
જવાબ: ચંદ્રયાન-4 નો મુખ્ય હેતુ ચંદ્ર પરથી જમીન અને ખડકોના નમૂના પૃથ્વી પર લાવવાનો છે.
(૪) મોબાઈલ ફોનમાં તારાઓ અને ગ્રહોની ઓળખ માટે કઈ એપ્લિકેશન ઉપયોગી છે?
જવાબ: મોબાઈલ ફોનમાં તારાઓ, નક્ષત્રો અને ગ્રહોની ઓળખ માટે 'સ્કાય મેપ' (Sky Map) અને 'સ્ટેલેરિયમ' (Stellarium) જેવી એપ્લિકેશન ખૂબ જ ઉપયોગી છે.
(૫) ધૂમકેતુ વિશે જૂની માન્યતા શું હતી અને વૈજ્ઞાનિકોએ શું સાબિત કર્યું?
જવાબ: જૂના સમયમાં એવું માનવામાં આવતું હતું કે ધૂમકેતુઓ ખરાબ નસીબ લાવે છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકોએ સાબિત કર્યું કે તે ફક્ત બરફવાળા ખડકાળ પદાર્થો છે જે સૂર્યની નજીક મુસાફરી કરે છે.
પ્રશ્ન ૮. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો (2-3 વાક્યોમાં):
(૧) પૃથ્વી પર જીવન ટકાવી રાખવા માટે સૂર્ય શા માટે મહત્વનો છે?
જવાબ: સૂર્ય પૃથ્વી પર પ્રકાશ અને ગરમીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. વનસ્પતિના વિકાસ માટે સૂર્યપ્રકાશ આવશ્યક છે, જે મનુષ્યો સહિત પ્રાણીઓને ખોરાક અને ઓક્સિજન પૂરો પાડે છે. સૂર્ય આબોહવા, ઋતુઓ, હવામાન અને જળચક્ર માટે પણ જવાબદાર છે, આથી તે જીવન માટે ખૂબ મહત્વનો છે.
(૨) ચંદ્ર વિશે 3 થી 4 વાક્યો લખો.
જવાબ: ચંદ્ર એ પૃથ્વીનો કુદરતી ઉપગ્રહ છે, જે પૃથ્વીથી લગભગ 3,84,000 કિમી દૂર છે. તે પૃથ્વીની આસપાસ ફરે છે. ચંદ્રની સપાટી પર ઘણા બધા ખડકો અને ખાડાઓ (ક્રેટર) આવેલા છે.
(૩) 'હાન્લે ડાર્ક સ્કાય રિઝર્વ' (HDSR) શા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે?
જવાબ: ડિસેમ્બર 2022માં ભારતીય ખગોળીય વેધશાળા (હાન્લે) ની આસપાસના વિસ્તારને પ્રકાશીય પ્રદૂષણથી બચાવવા 'હાન્લે અંધકારમય આકાશ આરક્ષિત વિસ્તાર' તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. તેનો ઉદ્દેશ સંશોધન માટે કાળા આકાશને સાચવવાનો અને ખગોળ પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
(૪) પ્રાચીનકાળથી નરી આંખે દેખાતા પાંચ ગ્રહોના નામ જણાવો.
જવાબ: પ્રાચીનકાળથી નરી આંખે દેખાતા પાંચ ગ્રહોમાં બુધ (Mercury), શુક્ર (Venus), મંગળ (Mars), બૃહસ્પતિ અથવા ગુરુ (Jupiter) અને શનિ (Saturn) નો સમાવેશ થાય છે (પૃથ્વી સિવાયના).
(૫) મોટો ડોયો (Big Dipper / Ursa Major) નક્ષત્ર વિશે ટૂંકી નોંધ લખો.
જવાબ: મોટો ડોયો એ આકાશમાં સરળતાથી દેખાતું નક્ષત્ર છે. ભારતમાં તેને 'સપ્તર્ષિ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેના સાત તારાઓ પૈકી ચાર તારાઓ લંબચોરસ આકારની રચના કરે છે અને તે આકાશમાં ધ્રુવ તારા (Pole Star) ને શોધવામાં મદદ કરે છે.